Urceolina
![]() Urceolina formosa | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | amarylkowate | ||
Rodzaj | Urceolina | ||
Nazwa systematyczna | |||
Urceolina Rchb. Consp. Regn. Veg.: 61 (1828)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Urceolina urceolata (Ruiz & Pav.) Asch. & Graebn.[4] | |||
| |||
|
Urceolina Rchb. – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych. Obejmuje 25 gatunków, występujących naturalnie w północno-zachodniej Ameryce Południowej, na terenie Boliwii, północnej Brazylii, Kolumbii, Ekwadoru i Peru oraz w Ameryce Środkowej, na terenie Kostaryki, Gwatemali i Panamy. Uprawiana ze względu na atrakcyjne kwiaty, a występujące naturalnie w Peru, Urceolina amazonica została introdukowana w Ameryce Środkowej na obszarze do środkowego Meksyku, na wyspy Karaibów, Wyspę Wniebowstąpienia, Wyspy Salomona i na Cejlon[3].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Urceolina_urceolata1CURTIS.jpg/150px-Urceolina_urceolata1CURTIS.jpg)
Wieloletnie, cebulowe rośliny zielne. Liście ogonkowe o szerokiej blaszce liściowej, wypuszczane po przekwitnięciu lub trwałe. Białe, żółte lub pomarańczowe, niekiedy wonne kwiaty zebrane po 5-10 w kwiatostan, wyrastający na pełnym głąbiku, wspartym dwiema wolnymi podsadkami. Okwiat promienisty, w kształcie urny lub dzwonkowaty. Listki okwiatu wpierw zrośnięte w długą, wąskocylindryczną rurkę, następnie rozchylone. U niektórych gatunków obecny jest wydatny przykoronek. Pręciki o nitkowatych lub szydłowatych, prostych nitkach. Szyjka słupka zakończona jest główkowatym lub trójklapowanym znamieniem. Owocami są zielone, zielonkawożółte lub pomarańczowe torebki, zawierające elipsoidalne lub cylindryczne i lekko zagięte nasiona o gładkiej lub chropowatej, czarnej, niebieskiej lub brązowej łupinie[5].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Eucharis_amazonica1MTFL.jpg/220px-Eucharis_amazonica1MTFL.jpg)
- Pozycja systematyczna
- Rodzaj z plemienia Stenomesseae (Eucharideae), podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[6].
- Wykaz gatunków[3]
- Urceolina amazonica (Linden ex Planch.) Christenh
- Urceolina astrophiala Ravenna
- Urceolina ayacucensis Ravenna
- Urceolina bakeriana (N.E.Br.) Traub
- Urceolina bonplandii (Kunth) Traub
- Urceolina bouchei (Woodson & P.Allen) Traub
- Urceolina candida (Planch. & Linden) Traub
- Urceolina castelnaeana (Baill.) Traub
- Urceolina caucana (Meerow) Christenh. & Byng
- Urceolina corynandra Ravenna
- Urceolina cuzcoensis Vargas
- Urceolina cyaneosperma (Meerow) Christenh. & Byng
- Urceolina formosa (Meerow) Christenh. & Byng
- Urceolina fulva Herb.
- Urceolina latifolia (Herb.) Benth. & Hook.f.
- Urceolina lehmannii (Regel) Traub
- Urceolina microcrater Kraenzl.
- Urceolina moorei (Baker) Christenh. & Byng
- Urceolina oxyandra Ravenna
- Urceolina plicata (Meerow) Christenh. & Byng
- Urceolina robledoana (Vargas) Traub
- Urceolina ruthiana (L.Jost, Oleas & Meerow) Chri
- Urceolina sanderi (Baker) Traub
- Urceolina ulei (Kraenzl.) Traub
- Urceolina urceolata (Ruiz & Pav.) Asch. & Graebn.
Nazewnictwo
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa rodzaju jest zdrobnieniem łacińskiego słowa urceolus, oznaczającego w kształcie urny, i odnosi się do kształtu kwiatów tych roślin[7].
- Synonimy nomenklaturowe[3]
- Urceolaria Herb., Appendix: 28 (1821), nom. illeg. (bazonim)
- Synonimy taksonomiczne[3]
- Leperiza Herb., Appendix: 41 (1821)
- Collania Schult. & Schult.f. in J.J.Roemer & J.A.Schultes, Syst. Veg., ed. 15 bis 7: 893 (1830)
- Pentlandia Herb., Edwards's Bot. Reg. 25: t. 68 (1839)
- Eucharis Planch. & Linden, Cat. Gén. 8: 3 (1853)
- Microdontocharis Baill., Bull. Mens. Soc. Linn. Paris 2: 1134 (1894)
- Pseudourceolina Vargas, Bol. Fac. Ci. Univ. Cuzco 1: 7 (1960)
- Homonimy
- Nazwę Urceolina Tuck nadano również workowcom z rodziny Agyriaceae (obecnie synonim Orceolina Hertel)[8].
Zagrożenie
Gatunki U. ayacucensis i U. robledoana są krytycznie zagrożone, a U. microcrater zagrożony wyginięciem[9].
Zastosowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Eucharis_amazonica2MTFL.jpg/220px-Eucharis_amazonica2MTFL.jpg)
- Rośliny lecznicze
- Urceolina amazonica zawiera 13 alkaloidów amarylkowych, w tym likorynę, izminę, trisferydynę, tazetynę, galantaminę, hemantaminę i wittatynę. Trzy alkaloidy są specyficzne dla tego gatunku i nie są znane ich inne naturalne źródła: 7-metoksyoksoanina, 6-O-metylopretazetyna i apohemantamina[10].
- Rośliny ozdobne
- Urceolina amazonica (niekiedy spotykana pod starą nazwą Eucharis amazonica), zwana lilią amazońską, o pięknych, dużych, białych kwiatach z przykoronkiem, przypominające kwiaty narcyza, uprawiany jest jako ozdobna roślina ogrodowa lub pokojowa. Wymaga stanowiska zacienionego i bogatej w składniki organiczne, wilgotnej gleby. Zimą rośliny należy przesuszyć, aby pobudzić kwitnienie. Lepiej kwitnie mając mało miejsca, w doniczce albo w dużych kępach[11].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-18] (ang.).
- ↑ a b c d e Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ A.W. Meerow, D.A. Snijman: Amaryllidaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 106. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ David Gledhill: The names of plants. Wyd. 4. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-511-47376-0.
- ↑ Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ El libro rojo de las plantas endémicas del Perú. Revista Peruana de Biologia, 2006. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ Fabio Cabezas, Arnoldo Ramírez, Francesc Viladomat, Carles Codina i inni. Alkaloids from Eucharis amazonica (Amaryllidaceae). „CHEMICAL & PHARMACEUTICAL BULLETIN”. 51 (3), s. 315–317, 2003. Pharmaceutical Society of Japan. DOI: 10.1248/cpb.51.315. ISSN 0009-2363. (ang.).
- ↑ Edward F. Gilman: FPS198/FP198: Eucharis amazonica Amazon Lily, Eucharist Lily. 2015-05-27. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).