USS Monitor
![]() | Zobacz też: inne znaczenia. |
![]() USS „Monitor” podczas bitwy | |||
Klasa | monitor | ||
---|---|---|---|
Typ | pojedynczy okręt | ||
Historia | |||
Stocznia | Continental Iron Works, Nowy Jork | ||
Początek budowy | 25 października 1861 | ||
Wodowanie | 30 stycznia 1862 | ||
![]() | |||
Nazwa | USS „Monitor” | ||
Wejście do służby | 25 lutego 1862 | ||
Zatonął | 31 grudnia 1862 | ||
Dane taktyczno-techniczne | |||
Wyporność | 987 ton | ||
Długość | 52,4 m | ||
Szerokość | 12,6 m | ||
Zanurzenie | 3,2 m | ||
Materiał kadłuba | żelazo | ||
Napęd | |||
1 maszyna parowa, 2 kotły parowe, moc 400 hp, 1 śruba | |||
Prędkość | 6 węzłów | ||
Uzbrojenie | |||
2 działa Dahlgrena 279 mm (1 × II) | |||
Opancerzenie | |||
burty: 127 mm, wieża: 203 mm, pokład: 25 mm | |||
Załoga | 49–63 | ||
|
USS Monitor – okręt pancerny amerykański Marynarki Wojennej Unii z okresu wojny secesyjnej; pierwszy okręt świata z uzbrojeniem umieszczonym w obrotowej wieży artyleryjskiej. Od jego nazwy pochodzi nazwa całej klasy wzorowanych na jego konstrukcji jednostek – monitorów. Zaprojektowany przez szwedzkiego inżyniera Johna Ericssona, wszedł do służby United States Navy na początku 1862 roku. 9 marca 1862 roku wziął udział w bitwie w zatoce Hampton Roads, staczając pierwszy pojedynek okrętów pancernych w historii z konfederackim okrętem CSS „Virginia”. Zatonął 31 grudnia 1862 roku w sztormie u wybrzeży Karoliny Północnej.
„Monitor” miał wyporność 987 ton i długość ponad 52 metry. Charakteryzował się płaskim kadłubem z niskimi burtami oraz cylindryczną wieżą, w której umieszczono dwa działa kalibru 11 cali. W całości nad wodą pokryty był żelaznym pancerzem. Napędzała go maszyna parowa, umożliwiając rozwijanie prędkości 6 węzłów.
Historia
Po rozpoczęciu wojny secesyjnej marynarka Unii dostrzegła potrzebę budowy będących wówczas nowością na świecie okrętów pancernych (określanych angielskim terminem ironclad, dosłownie „okryty żelazem”). Dopiero jednak po uzyskaniu informacji o rozpoczęciu na przełomie czerwca i lipca 1861 roku przez konfederatów przebudowy drewnianej fregaty „Merrimack” na okręt pancerny CSS „Virginia”, sekretarz do spraw marynarki Gideon Welles zdołał przekonać do tej idei Kongres Unii, który 3 sierpnia 1861 roku zaaprobował powołanie rady do spraw budowy okrętów pancernych (Ironclad Board, utworzonej 8 sierpnia) i przeznaczył na ten cel kwotę półtora miliona dolarów[1]. 7 sierpnia 1861 roku Departament Marynarki ogłosił konkurs na projekty żelaznych lub drewniano-żelaznych okrętów pancernych, określając jedynie ogólne charakterystyki, z których najistotniejszy był wymóg zanurzenia nie większego niż 16 stóp (4,9 m), w celu możliwości operowania na płytkich wodach portów południowych stanów i rzekach[2]. Przewidywano również dla okrętu masę uzbrojenia od 80 do 120 ton, załogę liczącą 165–300 osób z zapasami żywności na 60 dni oraz ożaglowanie pomocnicze[2]. Komisja wybrała już 16 września 1861 roku spośród 17 zgłoszonych propozycji trzy projekty, co doprowadziło do zamówienia pierwszych morskich okrętów pancernych Unii: „New Ironsides’a”, „Galeny” i „Monitora”, zbudowanych według różnych koncepcji (kolejno: ortodoksyjnej konstrukcji fregaty pancernej, kanonierki pancernej i awangardowego okrętu wieżowego)[3]. Natomiast wcześniej, w sierpniu, Armia USA zamówiła budowę rzecznych kanonierek pancernych typu City[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Johnericsson.battary.jpg/220px-Johnericsson.battary.jpg)
„Monitor” został zaprojektowany przez szwedzkiego konstruktora działającego w USA, Johna Ericssona i na etapie projektu znany był jako parowa bateria Ericssona (Ericsson Steam Battery)[5]. Zasadniczym nowatorskim elementem było zastosowanie wieży artyleryjskiej z uzbrojeniem na niskim kadłubie[6]. Jako inspirację dla kadłuba Ericsson podawał tratwy z bali drewna na jeziorach szwedzkich[6]. Według konstruktora podobny okręt wieżowy miał on już proponować w 1854 roku cesarzowi Francji Napoleonowi III[6]. Reputację Ericssona w kręgach marynarki USA zepsuł wybuch działa na zaprojektowanym przez niego okręcie USS „Princeton” w 1844 roku, za który nie był odpowiedzialny, ale który spowodował śmierć sześciu osób[5]. Po wybuchu wojny zyskał poparcie Wellesa i przemysłowca Corneliusa Bushnella, który zaprezentował osobiście model jego okrętu w Waszyngtonie radzie do spraw okrętów pancernych i prezydentowi Abrahamowi Lincolnowi, wywołując jego zainteresowanie[6]. Ericsson spotkał się następnie osobiście z członkami rady i zdołał rozwiać ich wątpliwości co do stateczności jego okrętu[6]. Dla uzyskania finansowania budowy Ericsson zawarł spółkę z Bushnellem i jego partnerami, właścicielami dwóch odlewni nad rzeką Hudson: Johnem Griswoldem i Johnem Winslowem[7]. W konsekwencji marynarka podpisała 4 października 1861 roku kontrakt z Ericssonem na budowę okrętu[a]. Należy zaznaczyć, że okręt zamówiono, mimo że przenosił mniej uzbrojenia niż w wymaganiach, nie było też potrzeby zabierania tak licznej załogi[b]. Czas budowy miał trwać 100 dni[6]. Marynarka zastrzegła przy tym zwrot ceny jeśli okręt nie spełni wymagań, oraz zatrzymanie 25% ceny do czasu, aż jego dowódca uzna okręt za wartościową jednostkę bojową (co nie nastąpiło przed jego pierwszą bitwą)[8].
„Monitor” był okrętem niepodobnym do wszystkich budowanych przed nim[6]. Charakteryzował się bardzo niskimi burtami, opancerzonymi płytami żelaznymi grubości 127 mm. Z jednej strony mała powierzchnia burt wystająca ponad powierzchnię wody czyniła z okrętu trudny cel. Z drugiej strony, miał przez to niewielką dzielność morską, będąc typowym okrętem przybrzeżnym[9]. Sama idea wieży obrotowej nie była nowa, a równocześnie we wrześniu 1861 roku rozpoczęto w Wielkiej Brytanii testy wieży konstrukcji Cowpera Colesa na przebudowanej eksperymentalnie baterii pływającej HMS „Trusty”[10][11]. „Monitor” był jednak pierwszym specjalnie zbudowanym okrętem wieżowym na świecie oraz pierwszym okrętem wieżowym faktycznie nadającym się do walki[12]. Wieża była jedynym elementem wystającym ponad płaski pokład, nie licząc częściowo zagłębionej wieżyczki sternika na dziobie, a później także kominów[13]. Według kontraktu, okręt miał być wyposażony także w tradycyjne ożaglowanie pomocnicze i zabierać zapasy na 90 dni dla 100 osób załogi, lecz konstruktor zignorował te wymagania[14]. Z uwagi na niezwykłość okrętu i osobę konstruktora, część oficerów marynarki krytykowała marnowanie środków na jego budowę, czyniła to również prasa, w której określano go jako „szaleństwo Ericssona” (Ericsson′s folly, określenie używane też dla bezużytecznych budowli parkowych)[15].
Budowę okrętu Ericsson zlecił stoczni Continental Iron Works(inne języki) na Greenpoincie w Nowym Jorku, z wykorzystaniem kilku poddostawców[15]. Pancerz wieży pochodził z zakładów Abbot w Baltimore, natomiast został on wygięty przy użyciu pras w Novelty Iron Works w Nowym Jorku[7]. Płyty pancerne kadłuba wykonały zakłady Johna Winslowa, a maszyny zbudowały zakłady Corneliusa Delamatera, oba w Nowym Jorku[7]. Rozpoczęcie budowy miało miejsce 25 października 1861 roku[15]. Budowa dzięki dobrej organizacji przez wykonawców i Ericssona trwała szybko i okręt zwodowano publicznie 30 stycznia 1862 roku[16]. Wbrew obawom obserwatorów, okręt zgodnie z obliczeniami konstruktora utrzymał się na wodzie[c]. Nazwa „Monitor”, oznaczająca nadzorcę, została zaproponowana na początku stycznia przez samego Ericssona, zgodnie z którym miał on się stać „surowym nadzorcą” (a severe monitor) dla Konfederacji[8]. Okręt został następnie wyposażony w stoczni Marynarki Brooklyn Navy Yard, w tym wówczas dopiero zamontowano wieżę[17]. Koszt okrętu wyniósł 275 000 dolarów, a czas budowy 118 dni[15].
Opis
Kadłub
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/EB1911_Ship_Fig._48_-_USA_%27Monitor%27.png/220px-EB1911_Ship_Fig._48_-_USA_%27Monitor%27.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/USSMonitorPlan1862.ws.jpg/220px-USSMonitorPlan1862.ws.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/USS_Monitor_-_Transverse_hull_section_through_the_turret.jpg/220px-USS_Monitor_-_Transverse_hull_section_through_the_turret.jpg)
Według opisu samego konstruktora, „Monitor” zbudowany był z trzech głównych zespołów: niskiej części górnej („tratwy”) z pionowymi burtami i spiczastym dziobem i rufą, części dolnej z płaskim dnem i nachylonymi burtami oraz wieży artyleryjskiej[18]. Górna część była skonstruowana wokół pokładu górnego tworzonego przez szkielet z poprzecznych belek dębowych o przekroju 10 cali (25 cm), rozmieszczonych w odstępie 26 cali (66 cm), na których był ułożony pokład grubości 7 cali (18 cm) z desek sosnowych, przykryty pancerzem w postaci dwóch warstw płyt żelaznych o łącznej grubości 25 mm (1 cala)[18]. Po bokach do belek były przytwierdzone burty żelazne grubości 10 mm i wysokości 1,5 m, do których z zewnątrz mocowany był pancerz, spoczywający na specjalnej półce u dołu[18]. Burty były pokryte pancerzem z pięciu warstw calowych płyt żelaznych (łącznie 127 mm), zmniejszających się na dole pod wodą do czterech i niżej trzech warstw (102–76 mm)[10]. Płyty te przymocowane były do grubej podkładki z warstw drewna, łącznie z nią mając grubość ponad 760 mm i wysokość 1,5 m[10]. Wolna burta nad wodą wynosiła około 1 stopy (30,5 cm)[16]. Płaskie dno „tratwy” miało wycięcie odpowiadające obrysowi połączonej z nią części dolnej, tworząc wspólną przestrzeń wewnętrzną (na większości długości okrętu dno górnej „tratwy” tworzyły tylko boczne pasy szerokości ok. 12 cm, a pełniejsze było na dziobie i rufie)[18]. Dno górnej części na dziobie miało studzienkę na kotwicę (zakrytą od góry), a na rufie wgłębienie na śrubę[18].
Na przedniej części pokładu wystawała tylko wysoka na ok. 1,2 m prostopadłościenna sterówka ze szczelinami obserwacyjnymi, osłaniająca górne części ciała sternika i dowódcy[19]. Skonstruowana była z żelaznych belek grubości 229 mm (9 cali)[19][20]. Miała ona wewnętrzne wymiary 114×89 cm, a szczeliny obserwacyjne miały 6,4 mm (¼ cala) szerokości[19]. Po bitwie w zatoce Hampton Roads sterówka została obniżona i obłożona ukośnymi płytami[19].
Część dolna okrętu była zbudowana w bardziej konwencjonalny sposób, ze szkieletem żelaznym z głównymi wręgami rozstawionymi co 914 cm i nitowanym poszyciem z blachy grubości 11 mm (7/16 cala)[18]. Płaskie dno miało zamiast kilu jedynie wzdłużne przetłoczenie pośrodku, służące jako zęza[18]. Burty części dolnej nachylone były pod kątem 51° od pionu, również dziob i rufa były nachylone[18]. Zasadniczym elementem wewnętrznym wzmacniającym konstrukcję i łączącym obie części była gródź poprzeczna na śródokręciu pod wieżą, utrzymująca jej ciężar[21]. Oprócz tego we wnętrzu były dwie inne grodzie, w części dziobowej i rufowej, a ponadto dwa rzędy kolumn łączących wręgi z belkami pokładu[21]. W rufowej części za wieżą były kotły, silnik i bunkier węglowy, w rejonie wieży był kubryk z hamakami załogi, a w dziobowej części były kabiny oficerów i sterówka[16].
Załoga etatowo miała liczyć 49 ludzi, w tym 13 oficerów[22]. Była jednak zwiększana i część źródeł podaje 58 osób załogi[23]. 6 marca 1861 roku faktyczny stan załogi wynosił natomiast 63 ludzi, w tym 12 oficerów[24].
Wyporność okrętu wynosiła 987 ton angielskich[25]. Długość według różnych publikacji waha się od 52,4 do 54,6 m (172 do 179 stóp)[d]. Szerokość wynosiła 12,6 m (41 stóp 6 cali)[25]. Z amunicją i wyposażeniem okręt miał zanurzenie 2,8 m na dziobie i 3,2 m na rufie[16].
Wieża i uzbrojenie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/USSMonitor.jpg/220px-USSMonitor.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/The_photographic_history_of_the_Civil_War_-_thousands_of_scenes_photographed_1861-65%2C_with_text_by_many_special_authorities_%281911%29_%2814759705061%29.jpg/220px-The_photographic_history_of_the_Civil_War_-_thousands_of_scenes_photographed_1861-65%2C_with_text_by_many_special_authorities_%281911%29_%2814759705061%29.jpg)
Najistotniejszym elementem konstrukcji była wieża obrotowa. Jej koncepcja znana była od dawna, a równocześnie swoją konstrukcję wieży w Wielkiej Brytanii opatentował i rozwijał Cowper Coles, ale „Monitor” stał się pierwszym okrętem wieżowym, który wszedł do służby[12]. Rozwiązanie Ericssona różniło się od wieży Colesa, gdyż wieża Ericssona oparta była na osi – co było jednak mniej praktyczne, a nie na rolkach[26]. Wieża była obracana na osi, co wymagało najpierw jej lekkiego uniesienia za pomocą wkręcanego pod oś klina[12]. Wieża „Monitora” miała średnicę zewnętrzną 6,55 m i wysokość 2,74 m[12]. Wykonana była z ośmiu warstw calowych płyt żelaznych o łącznej grubości 203 mm, z których dwie wewnętrzne warstwy były nitowane do ramy wieży, a zewnętrzne warstwy były przykręcane[12]. W przedniej ścianie wieży były wycięte dwie podłużne ambrazury dla dział[12]. Podstawę wieży stanowiły żelazne belki, na których była drewniana podłoga, z czterema gretingami umożliwiającymi zejście do włazów w pokładzie przy odpowiednim usytuowaniu wieży[12]. Natomiast według innych źródeł, w podłodze były dwa włazy[19]. Dach wieży stanowiła ażurowa dla wentylacji konstrukcja z szyn kolejowych (początkowo miała być zastosowana perforowana płyta)[12]. Nad wieżą mógł być rozpinany płócienny namiot na drewnianym maszcie i bocznych słupkach dla ochrony przed deszczem[19]. Wejście do okrętu było przez właz w dachu wieży, do której zewnętrznej ściany przystawiano drabinkę[19]. Masa wieży wynosiła ok. 120 ton[27][28] (źródła z epoki określały ją jako 160 ton)[12]. Wieża obracana była przez silnik parowy, z prędkością 2,5 obrotu na minutę (kompletny obrót w 24 sekundy)[12][28]. Mosiężny pierścień pod wieżą miał zapewnić uszczelnienie, gdy wieża na nim spoczywała[12]. Załogę wieży stanowiło 18 osób[29].
Jedyne uzbrojenie stanowiły dwa odprzodowe, gładkolufowe działa Dahlgrena kalibru 11 cali (279 mm), umieszczone obok siebie w wieży. Strzelały one litymi kulami żelaznymi o masie 165 funtów (74,8 kg) lub granatami wybuchowymi o masie 136 funtów (61,7 kg)[30]. Marynarka jednak zmniejszyła ładunek prochowy dział o połowę w stosunku do standardowego, do 15 funtów (ok. 6,8 kg), z uwagi na obawy co do odrzutu, co zmniejszyło ich przebijalność[31]. Łoża dział były zaprojektowane przez Ericssona i miały rodzaj oporników działających na zasadzie tarcia[12]. Po odrzucie wyloty luf chowały się do wieży, a po załadowaniu działa były wysuwane za pomocą lin i talii[12]. Od wewnątrz ambrazury były zakrywane ciężkimi żelaznymi zasłonami, zamocowanymi wahliwie[29]. Z uwagi na ograniczoną możliwość operowania narzędziami do ładowania działa (wyciorem i stemplem), zasłony miały otwory dla ich trzonków, wychodzących na zewnątrz[19]. Podręczny zapas amunicji był składowany przy działach[19]. Wieża była zaprojektowana dla dział 15-calowych[15], a Ericsson wnioskował na etapie wyposażania o zastosowanie dział 12-calowych, ale Marynarka ich nie udostępniła[32].
Napęd i wyposażenie
Napęd stanowił silnik parowy patentu Ericssona, z jednym poziomym cylindrem umieszczonym poprzecznie i poruszającymi się w nim dwoma przeciwbieżnymi tłokami, które za pomocą wahliwych dźwigni w kształcie litery L obracały wspólny wał[12][e]. Średnica cylindra wynosiła 40 cali (1016 mm), a skok tłoków – 22 cale (ok. 559 mm)[12]. Moc projektowa maszyny wynosiła 400 hp[33]; według niektórych źródeł jednakże moc indykowana wynosiła 320 hp[20]. Parę dostarczały dwa poziome kotły płomieniówkowe, wyposażone w dmuchawę dla sztucznego ciągu[12]. Kotły były konstrukcji inż. Martina, patentu z 1856 roku[34]. Pomimo planów zastosowania teleskopowego komina, ukończony okręt pierwotnie go nie otrzymał[33]. Dopiero po bitwie na zatoce Hampton Roads dodano dwa niskie skrzynkowe kominy, o wysokości 1,5 m, a potem pojedynczy teleskopowy komin[35]. Wał obracał jedną czterołopatową śrubę o średnicy 9 stóp (2,74 m)[33]. Za śrubą był zawieszony od góry i na dolnej ramie pojedynczy zrównoważony ster[33]. Prędkość kontraktowa wynosiła 8 węzłów[12]. Faktyczna prędkość maksymalna w służbie wynosiła ok. 6 węzłów[31]. Zapas węgla wynosił 100 ton[20].
Okręt miał pomocnicze silniki parowe dla dwóch dmuchaw (jednej do kotłów i drugiej do wentylacji) oraz do obrotu wieży[33]. Winda kotwiczna była ręczna[33]. W skład wyposażenia wchodziła pompa osuszająca, odpompowująca wodę z rufowej części zęzy[18].
Służba
Pierwszym dowódcą został wyznaczony kapitan marynarki (Lieutenant) John Worden, który objął okręt 19 lutego, a pozostała załoga została wybrana z ochotników[32]. Zastępcą dowódcy, kierującym podczas bitwy artylerią, był kapitan marynarki Samuel Greene[32][24]. 25 lutego 1862 roku USS „Monitor” został wcielony do służby Marynarki Unii[16]. 4 marca Worden otrzymał rozkaz przejścia okrętem z Nowego Jorku na wody zatoki Hampton Roads, lecz z powodu sztormu na wybrzeżu opóźniono wyjście o dwa dni[32]. W końcu 6 marca 1862 roku „Monitor”, dla bezpieczeństwa w asyście holownika „Seth Low”, bez żadnych rejsów próbnych, wyszedł w pierwszy rejs bojowy wzdłuż wybrzeża na Hampton Roads[9]. Następnego dnia oraz kolejnej nocy okręt miał problemy z zalewaniem wodą podczas złej pogody i musiał dwukrotnie zostać odholowany do brzegu, gdzie załoga dokonała napraw i odpompowała wodę[36]. W końcu „Monitor” zakotwiczył 8 marca o godzinie 21 w zatoce Hampton Roads, gdzie trwała już bitwa drewnianych okrętów Unii z okrętem pancernym konfederatów CSS „Virginia”[36].
Osobny artykuł: bitwa w zatoce Hampton Roads.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Ironclads_battle_7.jpg/220px-Ironclads_battle_7.jpg)
Następnego dnia, 9 marca rano w zatoce Hampton Roads doszło do pierwszego starcia okrętów pancernych na świecie. W toku walki manewrowej z bliskiej odległości „Monitor” został trafiony 22 razy, sam trafiając „Virginię” około 20 razy. Żaden ze strzałów nie przebił pancerzy okrętów i pojedynek pozostał nierozstrzygnięty[37]. Większa „Virginia” usiłowała też staranować „Monitora”, który również próbował uszkodzić w ten sposób jej śrubę i ster[38]. Pod koniec starcia został ranny kapitan John Worden, kiedy oślepił go pocisk wybuchający na wieżyczce dowodzenia, po czym „Monitor” odszedł na płytszą wodę[39]. Skutkiem starcia było jednak ocalenie przed zniszczeniem unieruchomionej fregaty „Minnesota”, gdyż CSS „Virginia” również wycofała się z placu boju[39]. „Monitor” miał po starciu uszkodzoną wieżyczkę dowodzenia i kilka pękniętych płyt pokładu oraz wgniecenia w wieży, a razem z dowódcą, na pokładzie miał trzech rannych[37].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/H59543.jpg/220px-H59543.jpg)
„Monitor” następnie udał się na naprawy do stoczni Washington Navy Yard[37]. Nowym dowódcą okrętu został 12 marca kpt. marynarki William Jeffers (dowodził nim do 16 lipca)[40]. „Monitor” pozostał następnie w zatoce Hampton Roads, aczkolwiek otrzymał rozkazy unikania walki w pojedynkę z okrętem pancernym konfederatów[39]. W tym czasie „Virginia” również została naprawiona i wyposażona w pociski o lepszej możliwości penetracji pancerza[39]. Po wyjściu „Virginii” na wody zatoki 11 kwietnia, „Monitor” odszedł do zatoki Chesapeake, a flota Unii zamierzała zwabić ją na głębsze wody i wykorzystać przewagę liczebną, lecz zamiar ten nie powiódł się[41]. Ponownie 8 maja po wyjściu „Virginii” „Monitor” uchylił się od walki[41]. W tym czasie jednakże armia Unii rozpoczęła kampanię lądową przeciw Norfolkowi, która doprowadziła do samozatopienia „Virginii” przez załogę 11 maja z powodu niemożności jej wycofania[41]. Po tym, „Monitor” wraz z kanonierką pancerną „Galena” i innymi jednostkami został wysłany w górę rzeki James, z ekspedycją w kierunku stolicy Konfederacji Richmond[41]. 15 maja okręty Unii zostały zatrzymane przez konfederackie forty pod Drewry’s Bluff, biorąc udział w walce z bateriami nadbrzeżnymi[41]. Wysoko położone stanowiska konfederatów stwarzały zagrożenie dla słabiej opancerzonego pokładu „Monitora”, który jednocześnie nie mógł tak wysoko strzelać, i okręty Unii zostały zmuszone do odstąpienia[41]. Osłaniały później odwrót Armii Potomaku wycofującej się po kampanii półwyspowej[41].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/NH_45969_%2827347797296%29.jpg/220px-NH_45969_%2827347797296%29.jpg)
Dowódcą „Monitora” został następnie komandor porucznik (Commander) J. Bankhead[41][42]. 25 grudnia 1862 roku otrzymał rozkaz zmiany rejonu działań i dołączenia do sił blokady morskiej pod Wilmington w Karoliny Północnej, dokąd wyruszył na holu bocznokołowca USS „Rhode Island”[41]. W okolicy przylądka Hatteras okręty trafiły w sztorm i wieczorem 30 grudnia „Monitor”, zalewany wodą, zaczął tonąć[41]. Słabym elementem było połączenie wieży z kadłubem, wbrew pierwotnemu projektowi Ericssona uszczelniane pakułami, które jednak były wymywane przez wodę, dostającą się do włazów[42]. Prawdopodobnie doszło też do przecieków kadłuba na skutek uderzeń fal[42]. Dowódca zarządził opuszczenie okrętu, lecz dalej trwały wysiłki zmierzające do jego uratowania z pomocą USS „Rhode Island”[41]. Mimo to, 31 grudnia o 12:30 „Monitor” zatonął, a wraz z nim zginęło czterech oficerów i 12 marynarzy[41].
Po udanym debiucie bojowym „Monitora”, uznanym przez opinię publiczną za zwycięstwo, zapanował w Unii entuzjazm wobec okrętów o tej konstrukcji, zastępujących inne projekty okrętów pancernych[43]. Marynarka Unii zbudowała 10 ulepszonych okrętów typu Passaic, a następnie dalszych typów, nazywane od pierwszego okrętu tego rodzaju monitorami[44]. W typie Passaic wyeliminowano zauważoną wadę „Monitora”, jaką było rozdzielenie sterówki i wieży artyleryjskiej, utrudniające dowodzenie, i umieszczono sterówkę nad wieżą[45]. Do budowy monitorów bezpośrednio wywodzących się z amerykańskiej konstrukcji przystąpiła też Rosja, a podobne okręty wieżowe o niskich burtach, również określane jako monitory, aczkolwiek z wieżami konstrukcji Colesa, budowano w Wielkiej Brytanii dla jej marynarki i na eksport (m.in. „Rolf Krake” i „Huáscar”)[46].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Marineers_Museum_Monitor_Prop.jpg/220px-Marineers_Museum_Monitor_Prop.jpg)
Miejsce spoczywania wraku marynarka ustaliła w sierpniu 1949 roku[47]. Prywatna ekspedycja odnalazła wrak za pomocą sonaru 27 sierpnia 1973 roku i ogłosiła odkrycie 8 marca 1974 roku, a jeszcze w tym miesiącu sporządzono pierwsze zdjęcia za pomocą pojazdu podwodnego[48]. 30 stycznia 1975 roku rząd USA ustalił strefę ochronną o średnicy mili morskiej wokół wraku, kwalifikując ją jako „narodowe sanktuarium morskie Monitor” (Monitor National Marine Sanctuary)[48]. W 1977 roku wydobyto po raz pierwszy niewielkie przedmioty z wraku, a w 1983 roku kotwicę[49]. Dalsze wysiłki skupiały się na wydobyciu śruby napędowej i zabezpieczeniu kadłuba, żeby nie przygniótł wieży[50]. Wyjęto następnie z kadłuba maszynę parową. 5 sierpnia 2002 roku wydobyto na powierzchnię całą wieżę, przy użyciu dźwigu pływającego „Wotan”[51]. Wydobyte elementy poddano następnie konserwacji[51]. Odnaleziono też szkielety dwóch członków załogi, pochowane 8 marca 2013 roku z honorami na Cmentarzu Narodowym w Arlington[52].
Uwagi
- ↑ Tak szczegółowo według Canney 1993 ↓, s. 25. Odmiennie Konstam 2002a ↓, s. 36 podaje datę zawarcia kontraktu 27 września 1861 roku.
- ↑ Dwa działa 11-calowe ważyły po ok. 10 ton; masa amunicji „Monitora” nie jest podawana, ale kanonierki sześciodziałowe zabierały jej ok. 30 ton (w wymaganiach wskazano masę uzbrojenia, prawdopodobnie z amunicją, od 80 do 120 ton). Canney 1993 ↓, s. 8
- ↑ Według relacji, widzowie wodowania robili zakłady, czy niezwykły okręt od razu zatonie. Canney 1993 ↓, s. 31
- ↑ Długość 52,42 m (172′) według Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905 ↓, s. 119, 52,7 m (173′) według Field 2008 ↓, s. 29, a 53 m (174′) na s. 23, 54,56 m (179′) według Konstam 2002b ↓, s. 40.
- ↑ Część literatury podaje dwa silniki (Konstam 2002b ↓, s. 8, Field 2008 ↓, s. 26), być może z powodu dwóch tłoków, lecz rysunki przekrojowe pokazują jeden silnik (Konstam 2002b ↓, s. 9).
Przypisy
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 7-8.
- ↑ a b Canney 1993 ↓, s. 8-9.
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 10.
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 48.
- ↑ a b Field 2008 ↓, s. 19.
- ↑ a b c d e f g Canney 1993 ↓, s. 25.
- ↑ a b c Konstam 2002a ↓, s. 36.
- ↑ a b Konstam 2002a ↓, s. 37.
- ↑ a b Konstam 2002a ↓, s. 39.
- ↑ a b c Canney 1993 ↓, s. 29.
- ↑ AngusA. McLellan AngusA., Busk’s Navies of the World – 1859 – Britain I [online] [dostęp 2008-10-06] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Canney 1993 ↓, s. 30.
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 31-32.
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 25, 31.
- ↑ a b c d e Field 2008 ↓, s. 20-21.
- ↑ a b c d e Canney 1993 ↓, s. 30-31.
- ↑ Konstam 2002a ↓, s. 39, 41.
- ↑ a b c d e f g h i Canney 1993 ↓, s. 25-27.
- ↑ a b c d e f g h i Field 2008 ↓, s. 22-23.
- ↑ a b c Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905 ↓, s. 119.
- ↑ a b Canney 1993 ↓, s. 28.
- ↑ Konstam 2002a ↓, s. 22.
- ↑ Konstam 2002b ↓, s. 33.
- ↑ a b Field 2008 ↓, s. 37.
- ↑ a b Konstam 2002b ↓, s. 40.
- ↑ Tadeusz Klimczyk: Pancerniki. Warszawa: Lampart, 2002, s. 42. ISBN 83-86776-66-8.
- ↑ Field 2008 ↓, s. 21.
- ↑ a b Konstam 2002a ↓, s. 21.
- ↑ a b Konstam 2002a ↓, s. 76.
- ↑ Konstam 2002a ↓, s. 15.
- ↑ a b Canney 1993 ↓, s. 32.
- ↑ a b c d Konstam 2002a ↓, s. 38.
- ↑ a b c d e f Canney 1993 ↓, s. 31.
- ↑ Field 2008 ↓, s. 26.
- ↑ Canney 1993 ↓, s. 31-33.
- ↑ a b Konstam 2002a ↓, s. 40-42.
- ↑ a b c Field 2008 ↓, s. 57-60.
- ↑ Field 2008 ↓, s. 53-54.
- ↑ a b c d Konstam 2002a ↓, s. 85-87.
- ↑ Myron Smith: Ironclad Captains of the Civil War. McFarland, 2018, s. 112. ISBN 978-1-4766-6636-5. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Konstam 2002a ↓, s. 88-89.
- ↑ a b c Canney 1993 ↓, s. 33.
- ↑ Konstam 2002b ↓, s. 9.
- ↑ Field 2008 ↓, s. 63-65.
- ↑ Konstam 2002b ↓, s. 13.
- ↑ Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905 ↓, s. 21, 175, 365, 419.
- ↑ Clancy 2013 ↓, s. 32.
- ↑ a b Clancy 2013 ↓, s. 34–37.
- ↑ Clancy 2013 ↓, s. 38–40.
- ↑ Clancy 2013 ↓, s. 48-50.
- ↑ a b Clancy 2013 ↓, s. 213-279.
- ↑ BarbaraB. Starr BarbaraB., Civil War sailors laid to rest 150 years later [online], CNN, 8 marca 2013 (ang.).
Bibliografia
- Donald L. Canney: The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads 1842–1885. Annapolis: 1993. ISBN 0-87021-586-8. (ang.).
- Paul Clancy: Ironclad; The Epic Battle, Calamitous Loss, and Historic Recovery of the USS Monitor. Nowy Jork: Koehler Books, 2013. ISBN 978-1-938467-11-0. (ang.).
- Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905. Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 0-85177-133-5. (ang.).
- Ron Field: Confederate ironclad vs Union ironclad. Hampton Roads 1862. Osprey Publishing, 2008, seria: Osprey Duel. ISBN 978-1-84603-232-5. (ang.).
- Angus Konstam: Hampton Roads 1862. First clash of the Ironclads. Osprey Publishing, 2002, seria: Campaign. No. 103. ISBN 1-84176-410-8. (ang.).
- Angus Konstam: Union Monitor 1861–65. Osprey Publishing, 2002, seria: New Vanguard. No. 45. ISBN 1-84176-306-3. (ang.).
- Britannica: topic/Monitor-United-States-Navy-ship