Transport alternatywny
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Passenger_Capacity_of_different_Transport_Modes.png/220px-Passenger_Capacity_of_different_Transport_Modes.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Cycling_Amsterdan_04.jpg/220px-Cycling_Amsterdan_04.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Pesa_%22Twist-Step%22%2C_-841%2C_Tramwaje_%C5%9Al%C4%85skie_%2829608028000%29.jpg/220px-Pesa_%22Twist-Step%22%2C_-841%2C_Tramwaje_%C5%9Al%C4%85skie_%2829608028000%29.jpg)
Transport alternatywny – wszelkie formy transportu, które stanowią alternatywę dla dominacji samochodu w pasażerskim transporcie lądowym[1][2] – obejmuje między innymi takie formy przemieszczania się jazdę na rowerze, UTO, dojście pieszo, hulajnogi elektryczne, UWR (rolki, deskorolkę), twikes i (elektryczne lub spalinowe) motocykle[3]. Inną alternatywą są pojazdy transportu publicznego (autobusy, autobusy z przewodnikiem, trolejbusy, pociągi, metro, kolejki jednoszynowe, tramwaje)[4]. Alternatywne formy transportu rozważane są jako rozwiązanie problemów, które powstały w związku z rozwojem transportu samochodowego i jego dominującej roli[5][6] w tym problemy z parkowaniem, zatłoczonymi drogami, korkami, zanieczyszczeniem powietrza, hałasem[7][8][9].
Historia
Rozwój transportu samochodowego rozpoczął się w XIX w. wraz z opracowaniem metody rafinacji ropy naftowej i wynalezieniem wysokoprężnego silnika Diesla. Korzystanie z samochodu w transporcie zaczęło dominować w transporcie od około lat pięćdziesiątych XX wieku, a za tym w planowaniu urbanistycznym. Wcześniej używano kilku innych środków transportu: transport pieszy zarówno na krótkich, jak i długich dystansach, podróży konnych. Również rower zdobył dużą popularność aż do bumu motoryzacyjnego.
W Polsce w okresie PRL samochody były dostępne w mocno ograniczonym stopniu – popyt bardzo mocno przekraczał podaż[10]; nowe samochody osobowe dostępne były praktycznie wyłącznie tylko dla członków nomenklatury[10][11], przy czym w ograniczonym stopniu – na 250 tys. urzędników przypadało 35 tys. samochodów[11]. Marazm systemu w PRL spowodował, że posiadanie samochodu stało się po 1989 r. symbolem luksusu i przynależności do wyższej klasy społecznej[12], co spowodowało szybki przyrost liczby aut rejestrowanych w Polsce[13]. Innym powodem stała się ubożejąca oferta transportu publicznego, spadek liczby połączeń i kompleksowości oferty[14]. Według stanu na 2019 roku 86,6% gospodarstw domowych w Polsce dysponuje przynajmniej jednym samochodem[15]. Używanie prywatnych samochodów stało się transportem dominującym w skali świata – realizuje około połowę przewozów towarów i osób. Ma największe znaczenie dla przewozu pasażerskiego oraz szybko psujących się towarów (np. żywności) na krótkie i średnie dystanse[16].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Motorcycles_on_Civic_Boulevard_20080918.jpg/220px-Motorcycles_on_Civic_Boulevard_20080918.jpg)
Problemy indywidualnego transportu samochodowego
W roku 1995 po Polsce jeździło ponad 7,5 mln samochodów osobowych[13]. Po dziesięciu latach, w roku 2005 po Polsce jeździło niemal 12 mln samochodów. W 2014 liczba ta przekroczyła 20 mln[13]. W 2022 roku zarejestrowanych w Polsce było 747 pojazdów na 1000 osób i był to wynik drugi w Europie[17].
W krajach takich jak Stany Zjednoczone, Kanada czy Australia dojazd samochodem na dystansie 1 mili (2 km) stanowił w 2022 ponad 40%[18]. W Polsce było to 32%[18]. Takie natężenie aut powoduje nasilenie problemów komunikacyjnych: problemy z parkowaniem w centrach miast, przekroczenie przepustowości na drogach aglomeracyjnych[9].
Utrzymywanie tak duże liczby samochodów generuje dodatkowe koszy dla społeczeństwa (podatników), które są kosztami pozaprodukcyjnymi i pozaużytkowymi, przy czym komunikacja samochodowa generuje największe koszty społeczne ze wszystkich dostępnych w miastach form transportu[19][6]. Jednym z nich jest koszt budowy dróg, który w 1995 roku wynosił 1 mld zł, w 2000 – 2,9 mld zł, a w 2010 – 19,92 mld zł[20], a to jedynie część kosztów społecznych związanych z rozrostem motoryzacji.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Segway_Amsterdam.jpg/220px-Segway_Amsterdam.jpg)
Koszty środowiskowe
Według Europejskiej Agencji Środowiska ok. 1/4 całkowitej emisji CO2 w Unii Europejskiej w 2019 r. pochodziło z sektora transportu, z czego 71,7% z transportu drogowego. W ramach działań mających na celu redukcję emisji CO2 i aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 r., zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem, do 2050 r. musimy ograniczyć emisje gazów cieplarnianych o 90%, w porównaniu z poziomami z 1990 roku[21]. Samochody osobowe są głównym źródłem zanieczyszczeń, odpowiadając za 60,6% wszystkich emisji CO2 z transportu drogowego w Europie[21].
Jest też głównym odpowiedzialnym za emisję tlenków azotu; Odpowiada za blisko 40% sumy emisji w Polsce[22], W latach 2014–2017 przekroczenia poziomu dopuszczalnego NO2 (wynikające głównie z oddziaływania źródeł transportowych) występowały w 4 z 46 stref (9%), w których dokonuje się oceny jakości powietrza, lecz skala tych przekroczeń była wysoka (maksymalne wartości stężeń rocznych mieściły się w przedziale od 148–158% poziomu dopuszczalnego)[23].
Badania przeprowadzone w niektórych krajach europejskich wykazały, że liczba ofiar śmiertelnych spalin samochodowych wyraźnie przekracza liczbę ofiar wypadków. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i Włoskiej Narodowej Agencji Ochrony Środowiska(inne języki) spaliny samochodowe są we Włoszech przyczyną 4,7% wszystkich zgonów ludzi powyżej 30 roku życia i około 30% zachorowań układu oddechowego u dzieci do 15. roku życia. Badania uniwersytetu w Bazylei pokazują, że spaliny samochodowe są co roku przyczyną śmierci 20 tys. osób we Francji, Szwajcarii i Austrii[24].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Beijing_Forbidden_City_Smog.jpg/220px-Beijing_Forbidden_City_Smog.jpg)
Zajętość terenu
Środki transportu drogowego i kolejowego wymagają odpowiedniej infrastruktury. Budowa szlaków komunikacyjnych łączy się z budową związanych z nimi nasypów, wykopów, mostów, wiaduktów. W roku 2005 tereny komunikacyjne w Polsce zajmowały w sumie 897 tys. ha., z tego drogi samochodowe zajmowały 781 tys. ha., a tereny kolejowe jedynie 104 tys. ha[25]. Drogi samochodowe zajmują 2,5% powierzchni lądowej Polski. Według Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad realizacja pełnego programu budowy autostrad i dróg ekspresowych w Polsce pochłonie dalsze 38 000 ha[26].
50 pasażerów w tramwaju/autobusie (czy na rowerach) zajmuje ok. 15-krotnie mniej miejsca niż 50 pasażerów w samochodach. Kwestie zanieczyszczenia powietrza czy hałasu generowanego przez samochody to w tym kontekście już tylko wątek poboczny[12].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Kl%C3%A1rov%2C_str%C3%A1%C5%BEn%C3%ADk_na_segwayi.jpg/220px-Kl%C3%A1rov%2C_str%C3%A1%C5%BEn%C3%ADk_na_segwayi.jpg)
Koszty wypadków samochodowych
W 2021 roku zgłoszonych zostało 22 816 wypadków drogowych i 442 627 kolizji. W wyniku wypadków poniosło śmierć 2245 osób, a zostało rannych 26 415 w tym ciężko 8 276[27]. Koszty społeczne wszystkich zdarzeń drogowych (wypadków i kolizji) w Polsce w 2021 r. wyniosły 39,3 mld zł.; W 2018 roku koszty te wyniosły 56,6 mld zł[28], co stanowiło 2,7 proc. polskiego PKB[29]. Do kosztów społecznych (obciążenie podatników) wypadków i kolizji zaliczamy: utrzymanie i praca jednostek operacyjnych (policji, straży, ratownictwa drogowego itp), koszty pogrzebów, koszty hospitalizacji ofiar wypadków drogowych, koszty postępowań karnych, odszkodowania, straty materialne, w tym straty w przestrzeni publicznej, straty gospodarcze[28]. Każdego roku na drogach ginie 1,3 miliona ludzi.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/A_mother_is_cycling_here_three_children_over_the_bike_path_under_the_bus_station_with_its_heavy_metal_bowed_columns%3B_free_photo_of_people_%26_architecture_bij_Fons_Heijnsbroek%2C_August_2020.tif/lossy-page1-220px-thumbnail.tif.jpg)
Koszty korków drogowych
461 mld dolarów – to łączna kwota strat w gospodarce, powodowanych przez zatory na ulicach miast tylko w USA, Wielkiej Brytanii oraz Niemczech według z raportu amerykańskiej firmy INRIX(inne języki) za 2017 rok. Koszty kongestii dzieli się na bezpośrednie (zwiększenie zużycia paliwa, wartość utraconego czasu oraz koszty wynikające z emisji spalin), i pośrednie (wzrost kosztów transportu, wzrost cen towarów i usług)[30].
Przegląd alternatywnych środków transportu
Transport publiczny
Publiczny transport zbiorowy – organizowany przez administrację przewóz zbiorowy osób. Jako alternatywa dla samochodu wskazywana jest dwudziestokrotnie mniejsza zajętość miejsca, trzy razy mniejsza emisja CO2 (dla pojazdów spalinowych) oraz korzystniejszy stosunek czasu przejazdu[31].
Osobny artykuł: Publiczny transport zbiorowy.
Publiczny system wypożyczania rowerów (ang. bike-sharing, bike-sharing system) – zwany potocznie rowerem miejskim – system samoobsługowych wypożyczalni rowerów publicznych w miastach, zlokalizowany głównie w centrach miast, pozwalający wypożyczyć rower na określony czas bezobsługowo[32].
Osobny artykuł: Publiczny system wypożyczania rowerów.
Intermodalny transport pasażerski, polega na korzystaniu z dwóch lub więcej środków transportu podczas podróży. Łączy jeden typ szybkiego transportu, takiego jak kolej regionalna / kolej miejska, do której na początku lub na końcu podróży dołączane są opcje dojazdowe (np. autobus, tramwaj, rower, hulajnoga elektryczna lub publiczny rower miejski).
Osobny artykuł: Intermodalny transport pasażerski.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Road_Space_Requirements.png/220px-Road_Space_Requirements.png)
Transport indywidualny / osobisty
Rower napędzany siłą ludzkich mięśni jako środek transportu jest preferowany na odległości do koło 12 km[33], Komunikacja rowerowa jest szczególnie popularna na obszarach o stosunkowo płaskim terenie i dobrze rozwiniętej infrastrukturze rowerowej (Dania, Holandia)[34][35][36][37], w Polsce Warszawa, Wrocław, Poznań, Bydgoszcz, Gdańsk i Lublin[38]. Rower był podstawą ludzkiej mobilności i transportu przez ponad 140 lat[39][40].
Osobny artykuł: Komunikacja rowerowa.
Rower elektryczny łączący zalety roweru i pojazdu elektrycznego
Osobny artykuł: Rower elektryczny.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D0%BB.png/220px-%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D0%BB.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Generation_Z_kids_on_Electric_Scooter_%2848263543577%29.jpg/220px-Generation_Z_kids_on_Electric_Scooter_%2848263543577%29.jpg)
Osobiste pojazdy elektryczne: hulajnogi i UTO za sprawą regulacji prawnych z 2021 stały się w Polsce pełnoprawnym środkiem transportu. Grupa obejmuje takie pojazdy jak elektryczna deskorolka / moutainboard, elektryczna hulajnoga, samobalansujące monocykle i inne urządzenia samobalansujące (np. Segway PT)[41],
Skutery motorowe redukują ilość miejsca zajmowaną przez samochody. Motocykle spalinowe powodują jednak pewien stopień lokalnego zanieczyszczenia powietrza, ale już elektryczne lokalnie bezemisyjne, globalnie zależnie od źródła energii[42].
Osobny artykuł: skuter.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/AA9I2385_ret.jpg/220px-AA9I2385_ret.jpg)
Velomobile(inne języki) to pojazdy kryte, będące rozwinięciem roweru (w tym wersje ze wspomaganiem elektrycznym), które w porównaniu ze zwykłymi rowerami mają tę zaletę, że są zamknięte (chronią kierowcę przed warunkami, rozwijają większą prędkość).
Przejazdy współdzielone
Opiera się o dzielnie środka transportu pomiędzy użytkowników, przy czym może opierać się o różne schematy: dzielenie przejazdu lub dzielenie środka transprotu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/%22Pool_It%22_Sign_North_of_Vancouver%2C_Washington%2C_Was_a_Reminder_That_the_Gasoline_Shortage_Was_Not_over_in_March%2C_1974_and_Sharing_Rides_Was_a_Good_Idea_03-1974.jpg/220px-thumbnail.jpg)
Carpooling, car-pooling – system upodobniający i dostosowujący samochód osobowy do transportu zbiorowego. Zwiększa liczbę pasażerów w czasie przejazdu samochodem poprzez kojarzenie osób dojeżdżających do pracy lub nauki na tych samych trasach. Funkcjonuje w oparciu o społecznościowe portale internetowe lub tablice informacyjne w miejscu pracy. prywatnego pojazdu z dwiema lub więcej osobami na codzienne dojazdy. Carpoolerzy dzielą się jazdą, i wydatkami[43][44].
Osobny artykuł: Carpooling.
Car-sharing – system wspólnego użytkowania samochodów. Samochody udostępniane są za opłatą użytkownikom przez operatorów floty pojazdów, którymi są różne przedsiębiorstwa, agencje publiczne, spółdzielnie, stowarzyszenia lub grupy osób fizycznych[45][44].
Osobny artykuł: Car-sharing.
Współdzielone hulajnogi elektryczne – system wypożyczalni hulajnóg elektrycznych; Dostępny w Polsce od jesieni 2018 roku[46]; W 2022 roku dostępny w 89 miastach Polski[47].
Rozwiązania koncepcyjne
Personal Rapid Transit – koncepcja energooszczędnego, zindywidualizowanego transportu miejskiego lub podmiejskiego. Powstała w oparciu o niewielkie elektryczne 2-3 osobowe pojazdy (sterowane komputerowo), dostępne na żądanie po wprowadzeniu adresu miejsca docelowego.
Osobny artykuł: Personal Rapid Transit.
ULTra (Urban Light Transit, miejski lekki transport) to jeden z działających rozwiązań indywidualnego transportu miejskiego. Działające rozwiązanie na lotnisku Heathrow zastąpiło istniejące połączenie autobusowe między terminalem 5 a parkingiem samochodowym.
Osobny artykuł: ULTra.
eVTOL(inne języki) (z ang. electric Vertical Take-off and Landing) elektryczny pojazd wnoszący się i lądujący pionowo; to odmiana samolotu VTOL (pionowego startu i lądowania), który wykorzystuje energię elektryczną do zawisu, startu i lądowania w pionie[48].
Przypisy
- ↑ Alternatywne rozwiązania w zakresie mobilności | Deloitte [online], Deloitte Polska [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ 5.4 Alternative Transportation | NHTSA [online], www.nhtsa.gov [dostęp 2023-03-03] (ang.).
- ↑ redakcja, Dowiedz się jak prawidłowo korzystać z rowerów, hulajnóg elektrycznych i UTO... [online], Czas na Opole, 11 lipca 2022 [dostęp 2023-03-02] (pol.).
- ↑ Top 10 Alternative Transportation Methods [online], HowStuffWorks, 29 sierpnia 2012 [dostęp 2023-03-02] (ang.).
- ↑ Dzień bez Samochodu: „Toksyczna miłość” Warszawy do aut trwa w najlepsze [online], Rzeczpospolita [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ a b Alternative transportation – Enabled by technology – Making Cities Safer [online], making-cities-safer.com [dostęp 2023-03-07] .
- ↑ KaiK. Zhang KaiK., StuartS. Batterman StuartS., Air pollution and health risks due to vehicle traffic, „Science of The Total Environment”, 450–451, 2013, s. 307–316, DOI: 10.1016/j.scitotenv.2013.01.074, PMID: 23500830, PMCID: PMC4243514 [dostęp 2023-03-03] (ang.).
- ↑ TACKLING POLLUTION AND CONGESTION Why congestion must be reduced if air quality is to improve; David Begg, Claire Haigh; 2017.
- ↑ a b Polakom nie przeszkadza, że samochód jest drogi [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ a b Kupno aut w PRL-u – aby kupić nowy samochód, trzeba było mieć pieniądze, znajomości, cierpliwość, szczęście albo zasługi [online], www.auto-swiat.pl, 28 lutego 2023 [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ a b Centralne BiuroC.B. Antykorupcyjne Centralne BiuroC.B., Talon na samochód [online], Antykorupcja [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ a b Nadchodzi rewolucja w metropoliach. Czas porzucić samochody [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ a b c Liczba zarejestrowanych pojazdów w Polsce w latach 1990–2016 [online], Biuro tłumaczeń i rejestracja pojazdów Intrasad, 13 marca 2018 [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Nieefektywny transport publiczny w Polsce [online], PortalKomunalny.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ (Prawie) każdy Polak ma auto. Staroć, ale i tak się nim chwali [BADANIE] [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ Wład P., Geografia 2. Człowiek gospodarzem Ziemi. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum. Zakres podstawowy, Wyd. PWN, Warszawa 2007.
- ↑ Las Polski | Rynek motoryzacyjny w Polsce w roku 2021 [online], www.laspolski.pl [dostęp 2023-03-03] .
- ↑ a b Cycling across The World – A 30-country Global Advisor survey, Ipsos, maj 2022 [dostęp 2023-02-22] .
- ↑ Heinrich-Böll-Stiftung, EUROPEAN Mobility Atlas : Facts and Figures about Transport and Mobility in Europe, Brussels: Heinrich-Böll-Stiftung European Union, 2021, ISBN 978-94-6400-743-5, OCLC 1337474902 [dostęp 2023-03-07] (ang.).
- ↑ Wydatki na inwestycje drogowe w Polsce w 2010 roku na poziomie 19,92 mld zł [online], www.archiwum.gddkia.gov.pl, 20 stycznia 2011 [dostęp 2023-03-04] .
- ↑ a b Emisje CO2 z samochodów: fakty i liczby (infografiki) | Aktualności | Parlament Europejski [online], www.europarl.europa.eu, 4 listopada 2019 [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Zanieczyszczenia z transportu [online], LIFE-MAPPINGAIR/PL, 30 kwietnia 2020 [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Grupa IMAGEG.I. Sp Grupa IMAGEG.I., Mordercze spaliny. NIK o ograniczeniach w transporcie samochodowym [online], www.prawodrogowe.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Obywatelski Ruch Ekologiczny – Miasta Bez Spalin i Hałasu [online], web.archive.org, 3 stycznia 2005 [dostęp 2023-03-04] [zarchiwizowane z adresu 2005-01-03] .
- ↑ EwaE. Budna EwaE. i inni, Ochrona środowiska 2005, HalinaH. Sztrantowicz i inni, Marian Grzesiak, Wiesława Domańska, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2005, s. 105 (pol. • ang.).
- ↑ BROSZURA: Koszty zewnętrzne transportu [online], Zielone Mazowsze [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ Wypadki drogowe w 2021 roku Komenda Główna Policji – Biuro Ruchu Drogowego; Warszawa; 2022.
- ↑ a b Niższe koszty wypadków drogowych w Polsce [online], KRBRD.GOV.PL [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Ile kosztują nas każdego roku wypadki i kolizje drogowe? Znamy dokładne wyliczenia – Gospodarka – polskieradio24.pl [online], polskieradio24.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ INRIX: Ile kosztują nas korki? [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-03-03] (pol.).
- ↑ Alternatywny transport, czyli: między byciem eko a posiadaniem własnego auta – nanowosmieci.pl [online] [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ Bike and Car Sharing: Alternative Transportation for Region 5; William Mitchell, Scott Ferriss, Diane Marie Dube; The Transportation Champions of the Resilient Region.
- ↑ JacekJ. Sołtysiak JacekJ., Rower w mieście Gdańsku [online] .
- ↑ MattM. Hansen MattM., More than 60 per cent of people in Copenhagen commute to work or school by bike [online], Canadian Cycling Magazine, 5 stycznia 2022 [dostęp 2023-02-24] (ang.).
- ↑ Cycling across The World – A 30-country Global Advisor survey, Ipsos, maj 2022 [dostęp 2023-02-22] .
- ↑ WuW. Chen WuW. i inni, Historical patterns and sustainability implications of worldwide bicycle ownership and use, „Communications Earth & Environment”, 3 (1), 2022, s. 1–9, DOI: 10.1038/s43247-022-00497-4, ISSN 2662-4435 [dostęp 2023-02-24] (ang.).
- ↑ 2.1 Cycle parking [online], transport.ec.europa.eu [dostęp 2023-02-25] (ang.).
- ↑ Top 9 rowerowych miast Polski – CentrumRowerowe.pl [online], CentrumRowerowe [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ ROWER JAKO ŚRODEK TRANSPORTU PUBLICZNEGO W RAMACH MODYFIKACJI GLOBALNYCH CELÓW ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W ERZE POST-COVID [online], Rowerowy Poznań [dostęp 2023-02-27] (pol.).
- ↑ Historia rowerów towarowych [online], Historia rowerów towarowych [dostęp 2023-02-27] .
- ↑ Jane HoltzJ.H. Kay Jane HoltzJ.H., Asphalt Nation: how the automobile took over America, and how we can take it back, 1998, ISBN 0-520-21620-2 .
- ↑ admin-kacper, Ustawa o elektromobilności [online], Skuter Elektryczny | iamelectric | Sklep skutery elektryczne 🛵, 9 stycznia 2019 [dostęp 2023-03-04] (pol.).
- ↑ Carpooling and Other Alternative Transportation | Shelby County Health Dept., TN [online], www.shelbytnhealth.com [dostęp 2023-03-03] .
- ↑ a b Best Car Alternatives: Frugal Ways to Get Around Without a Car [online], Positively Frugal, 29 stycznia 2023 [dostęp 2023-03-04] (ang.).
- ↑ MattM. Craig MattM., Car sharing: an alternative transportation opportunity for Calgary, 2004, DOI: 10.11575/PRISM/12668 [dostęp 2023-03-03] .
- ↑ MartaM. Wójcicka MartaM., Współdzielone elektryczne hulajnogi w miastach [online], kongresruchowmiejskich.pl [dostęp 2023-03-05] (pol.).
- ↑ PartnerP. SmartRide.pl PartnerP., E-hulajnogi – sharing – Polska. Pierwszy kwartał 2022 roku [online], SmartRide.pl [dostęp 2023-03-05] (pol.).
- ↑ MateuszM. Piróg MateuszM., Miejski transport powietrzny jako alternatywny rodzaj komunikacji na obszarach zurbanizowanych [online], Urbnews.pl, 14 lipca 2022 [dostęp 2023-03-04] (pol.).