Przypołudnik
![]() Przypołudnik kryształkowy | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | goździkopodobne | ||||
Rząd | goździkowce | ||||
Rodzina | pryszczyrnicowate | ||||
Rodzaj | przypołudnik | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Mesembryanthemum L. Sp. Pl. 480. 1 Mai 1753[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Mesembryanthemum nodiflorum L.[4] | |||||
| |||||
| |||||
|
Przypołudnik[5], kryształka[6] (Mesembryanthemum L.) – rodzaj roślin należący do rodziny pryszczyrnicowatych (przypołudnikowatych). Obejmuje 106 gatunków. Rośliny te występują w Afryce Południowej oraz w basenie Morza Śródziemnego, na Wyspach Kanaryjskich i w południowo-zachodniej Azji po Iran i Oman na wschodzie[3]. W szerszym ujęciu systematycznym należą tu także gatunki z zachodniej części Ameryki Południowej i z Australii[2]. Jako rośliny introdukowane rosną w Ameryce Północnej i Południowej, w Australii i Nowej Zelandii, w Azji Środkowej i Europie Zachodniej[3]. Wiele gatunków pokrytych jest komórkami magazynującymi wodę, co nadaje im charakterystyczny wygląd (zdają się być pokryte kroplami wody błyszącymi jak kryształki lodu)[7][5].
Gatunki z tego rodzaju są rzadziej uprawiane jako ozdobne niż inne z rodziny[7], ale są użytkowane jako warzywa[8], a ich tolerancja gleb zasolonych i suchych, sprawia, że ich użyteczność i perspektywiczne znaczenie jest bardzo duże[7].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Starr_061223-2765_Aptenia_cordifolia.jpg/220px-Starr_061223-2765_Aptenia_cordifolia.jpg)
- Pokrój
- Wiele gatunków to rośliny jednoroczne, zamierające po owocowaniu, ale należą tu też długowieczne byliny[7] i nawet krzewy do 3 m wysokości. W przypadku części bylin ich pędy nadziemne zamierają, a organem przetrwalnym są spichrzowe korzenie. Często są to rośliny o silnym wzroście, wzniesione, podnoszące się lub płożące[9].
- Liście
- Często rozetowe, u nasady pędu często naprzeciwległe, wyżej zwykle skrętoległe. Obłe, ale też często spłaszczone, kształtu trójkątnego, o brzegach falistych. Często sezonowe[9][7].
- Kwiaty
- Często liczne, rzadziej pojedyncze, zwykle okazałe. Kielich 5-działkowy. Płatki korony bardzo liczne, wąskie, białe, różowe lub żółte, u samej nasady zrośnięte w krótką rurkę. Często tworzą formy pośrednie przechodząc w prątniczki i w końcu w pręciki. Zalążnia wpół dolna do dolnej[9].
- Owoce
- Torebka podzielona na 4–5 komór[9].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny pryszczyrnicowatych Aizoaceae, w obrębie której zaliczany jest do monotypowej podrodziny Mesembryanthemoideae[2], w niektórych ujęciach rozbijany jest na jeszcze 10 innych rodzajów[10]. Dawniej rodzaj ujmowany był bardzo szeroko – należało tu ok. 2,5 tys. gatunków wyodrębnianych w bardzo liczne rodzaje[9], aczkolwiek w niektórych współczesnych ujęciach część z nich ponownie jest tu włączanych (np. Aptenia, Phyllobolus, Psilocaulon)[3].
- Wykaz gatunków[3]
- Mesembryanthemum aitonis Jacq.
- Mesembryanthemum amabile (Gerbaulet & Struck) Klak
- Mesembryanthemum amplectens L.Bolus
- Mesembryanthemum archeri (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum articulatum Thunb.
- Mesembryanthemum barklyi N.E.Br.
- Mesembryanthemum baylissii (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum bicorne Sond.
- Mesembryanthemum brevicarpum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum bulletrapense Klak
- Mesembryanthemum canaliculatum Haw.
- Mesembryanthemum caudatum L.Bolus
- Mesembryanthemum chrysophthalmum (Gerbaulet & Struck) Klak
- Mesembryanthemum clandestinum Haw.
- Mesembryanthemum corallinum Thunb.
- Mesembryanthemum cordifolium L.f.
- Mesembryanthemum coriarium Burch. ex N.E.Br.
- Mesembryanthemum crassicaule Haw.
- Mesembryanthemum cryptanthum Hook.f.
- Mesembryanthemum crystallinum L. – przypołudnik kryształkowy, kryształka lśniąca
- Mesembryanthemum deciduum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum decurvatum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum delum L.Bolus
- Mesembryanthemum digitatum Aiton
- Mesembryanthemum dimorphum Welw. ex Oliv.
- Mesembryanthemum dinteri Engl.
- Mesembryanthemum emarcidum Thunb.
- Mesembryanthemum englishiae L.Bolus
- Mesembryanthemum eurystigmatum Gerbaulet
- Mesembryanthemum exalatum (Gerbaulet) Klak
- Mesembryanthemum excavatum L.Bolus
- Mesembryanthemum expansum L.
- Mesembryanthemum fastigiatum Thunb.
- Mesembryanthemum flavidum Klak
- Mesembryanthemum gariepense (Gerbaulet & Struck) Klak
- Mesembryanthemum gariusanum Dinter
- Mesembryanthemum geniculiflorum L.
- Mesembryanthemum gessertianum Dinter & A.Berger
- Mesembryanthemum glareicola (Klak) Klak
- Mesembryanthemum granulicaule Haw.
- Mesembryanthemum grossum Aiton
- Mesembryanthemum guerichianum Pax
- Mesembryanthemum haeckelianum A.Berger
- Mesembryanthemum holense Klak
- Mesembryanthemum hypertrophicum Dinter
- Mesembryanthemum inachabense Engl.
- Mesembryanthemum junceum Haw.
- Mesembryanthemum juttae Dinter & A.Berger
- Mesembryanthemum knolfonteinense Klak
- Mesembryanthemum kuntzei Schinz
- Mesembryanthemum ladismithiense Klak
- Mesembryanthemum lancifolium (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum latipetalum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum leptarthron A.Berger
- Mesembryanthemum lignescens (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum ligneum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum lilliputanum Klak
- Mesembryanthemum longipapillosum Dinter
- Mesembryanthemum longistylum DC.
- Mesembryanthemum marlothii Pax
- Mesembryanthemum namibense Marloth
- Mesembryanthemum napierense Klak
- Mesembryanthemum neglectum (S.M.Pierce & Gerbaulet) Klak
- Mesembryanthemum neofoliosum Klak
- Mesembryanthemum nitidum Haw.
- Mesembryanthemum noctiflorum L.
- Mesembryanthemum nodiflorum L.
- Mesembryanthemum nucifer (Ihlenf. & Bittrich) Klak
- Mesembryanthemum occidentale Klak
- Mesembryanthemum oculatum N.E.Br.
- Mesembryanthemum oubergense (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum pallens Aiton
- Mesembryanthemum parviflorum Jacq.
- Mesembryanthemum paulum (N.E.Br.) L.Bolus
- Mesembryanthemum pellitum Friedrich
- Mesembryanthemum prasinum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum pseudoschlichtianum (S.M.Pierce & Gerbaulet) Klak
- Mesembryanthemum quartziticola Klak
- Mesembryanthemum rabiei (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum rapaceum Jacq.
- Mesembryanthemum resurgens Kensit
- Mesembryanthemum rhizophorum Klak
- Mesembryanthemum salicornioides Pax
- Mesembryanthemum schenckii Schinz
- Mesembryanthemum schlichtianum Sond.
- Mesembryanthemum serotinum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum sinuosum L.Bolus
- Mesembryanthemum sladenianum L.Bolus
- Mesembryanthemum spinuliferum Haw.
- Mesembryanthemum splendens L.
- Mesembryanthemum springbokense Klak
- Mesembryanthemum stenandrum (L.Bolus) L.Bolus
- Mesembryanthemum subnodosum A.Berger
- Mesembryanthemum subtruncatum L.Bolus
- Mesembryanthemum suffruticosum (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum tenuiflorum Jacq.
- Mesembryanthemum tetragonum Thunb.
- Mesembryanthemum theurkauffii (Maire) Maire
- Mesembryanthemum tomentosum Klak
- Mesembryanthemum tortuosum L.
- Mesembryanthemum trichotomum Thunb.
- Mesembryanthemum vaginatum Lam.
- Mesembryanthemum vanheerdei (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum vanrensburgii (L.Bolus) Klak
- Mesembryanthemum varians Haw.
- Mesembryanthemum viridiflorum Aiton
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
- ↑ a b c d e f Mesembryanthemum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-07].
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-01-10].
- ↑ a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 722. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 107.
- ↑ a b c d e FredF. Dortort FredF., The Timber Press guide to succulent plants of the world: a comprehensive reference to more than 2000 species, Portland, Or.: Timber Press, 2011, s. 167, ISBN 978-0-88192-995-9, OCLC 666223938 .
- ↑ Rośliny kwiatowe. 1, Warszawa: Muza, [cop. 1998], s. 430, ISBN 83-7079-778-4, OCLC 749836232 .
- ↑ a b c d e Klaus Kubitzki, Jens G. Rohwer, Volker Bittrich: Flowering Plants · Dicotyledons: Magnoliid, Hamamelid and Caryophyllid Families. Springer Science & Business Media, 1993, s. 38, 47. ISBN 978-3-662-02899-5. (ang.).
- ↑ Genus Mesembryanthemum L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-01-07].