Ponętlin
![]() Crinum americanum | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | amarylkowate | ||
Rodzaj | ponętlin | ||
Nazwa systematyczna | |||
Crinum Linnaeus Sp. Pl. 291. 1 Mai 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
C. americanum L.[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Starr-150403-1470-Crinum_asiaticum-flowering_habit-Near_Pier_Eastern_Island-Midway_Atoll_%2824910148129%29.jpg/220px-Starr-150403-1470-Crinum_asiaticum-flowering_habit-Near_Pier_Eastern_Island-Midway_Atoll_%2824910148129%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Crinum_bulbispermum02.jpg/220px-Crinum_bulbispermum02.jpg)
Ponętlin, kryna, kryn[4], krynia[5][6] (Crinum) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych. Obejmuje ok. 65[7][8][4], od 65 do ponad 100[9], 113[10] gatunków. Najwięcej przedstawicieli rodzaj ma w Afryce na południe od Sahary, gdzie rośnie ponad 40 gatunków[8]. Poza tym rośliny te spotykane są także na innych lądach w strefie międzyzwrotnikowej. Rosną na kontynentach amerykańskich od południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych (między Karoliną Południową i Teksasem) poprzez Amerykę Centralną i Antyle po Peru, Paragwaj i środkową Brazylię w Ameryce Południowej. Obecne są na Madagaskarze i Półwyspie Arabskim, w południowo-wschodniej Azji (od Indii, poprzez Półwysep Indochiński, Chiny, Półwysep Koreański po Japonię). Występują także w Australii i na Nowej Gwinei[10].
Liczne gatunki wykorzystywane są jako rośliny ozdobne i lecznicze.
Naukowa nazwa rodzajowa utworzona została z greckiego słowa krinon znaczącego „lilia”[11]. W polskim nazewnictwie zwyczajowym w literaturze botanicznej i ogrodniczej rośliny z tego rodzaju określane są mianem „ponętlin”[4][12] (też w formie „ponętlina”[13]), czasem „krynia”[14], w literaturze akwarystycznej dominuje nazwa „krynia”[5][6].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Crinum_buphanoides_20D_3892.jpg/220px-Crinum_buphanoides_20D_3892.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Crinum_graminicola_50D_3836.jpg/220px-Crinum_graminicola_50D_3836.jpg)
- Pokrój
- Rośliny z podziemnymi, mięsistymi cebulami, często okazałymi[15] (do ponad 20 cm[13]), okrytymi pozostałościami obumarłych liści[2]. Osadzone są one płytko lub głęboko pod powierzchnią gleby[12].
- Liście
- Często trwałe[7], skrętoległe, wszystkie zawsze odziomkowe[15], czasem ich nasady formują nibyłodygę[7]. Blaszka często okazała, do 1,2[15]–1,5 m[13] długości (zanurzone i taśmowate liście C. thaianum osiągają nawet do 3 m długości[5]), kształtu językowatego lub mieczowatego[9]. Po ich roztarciu widoczne są włókna[9].
- Kwiaty
- Wyrastają na nieulistnionej, pełnej[9] łodydze (głąbiku) osiągającym ok. 1 m wysokości[15]. Kwiaty zebrane w baldachy (rzadko pojedyncze). Kwiatostan podparty kilkoma szerokimi i okazałymi listkami okrywy[9]. Kwiaty siedzące lub na wyrastające na szypułkach[9] są obupłciowe, o budowie promienistej lub dwubocznie symetrycznej[7]. Listki okwiatu w liczbie 6[15] zrośnięte są u nasady w rurkę, zwykle podobnej długości do wolnych i rozchylonych ich końców[7]. Te mają kształt podługowaty, lancetowaty do równowąskiego, są płasko rozpostarte lub odginają się ku górze[9]. Okwiat ma barwę czerwoną, różową lub białą, często listki są podłużnie kreskowane od spodu[15]. Pręcików jest 6[15], wolnych[7], krótszych lub dłuższych od okwiatu[15]. Wyrastają z nasadowych części listków okwiatu[9]. Pylniki są równowąskie[9]. Zalążnia dolna, trójkomorowa, powstaje z trzech owocolistków[15], zawiera po kilka lub bardzo wiele zalążków w każdej z komór[9]. Szyjka słupka zwykle opadająca, zakończona drobnym główkowatym znamieniem[9] lub nieznacznie trójłatkowym[7].
- Owoce
- Kulistawe torebki pękające nieregularnie[9] lub niepękające[7]. Często z dzióbkiem na szczycie, czasem mięsiste[7]. Zawierają zielone lub czarne, okazałe[15], kulistawe nasiona[7]. Łupina nasienna często korkowata, zwiększająca pływalność w wodzie[11].
Biologia i ekologia
Większość gatunków rośnie na brzegach mokradeł, strumieni, rzek i wzdłuż morskich wybrzeży. Część gatunków związana jest z siedliskami wodnymi, niektóre tworzą ogromne populacje na dnach okresowo wysychających, płytkich jezior w Afryce Subsaharyjskiej[7]. Liczne gatunki przystosowane są do dyspersji nasion za pomocą wody, zarówno słodkiej, jak i morskiej (w wodzie morskiej mogą zachowywać zdolność do kiełkowania po dwóch latach pływania). To też tłumaczy występowanie tych roślin zarówno w Nowym Świecie, jak i Starym Świecie – rzecz wyjątkowa wśród amarylkowatych[7]. Część gatunków występuje też w formacjach trawiastych, np. typu veldt w południowej Afryce[15]. Kwitną późnym latem i jesienią. Ich kwiaty są wonne[4].
Rośliny te zawierają alkaloidy o działaniu toksycznym[4] – kontakt z ich sokiem może powodować podrażnienie skóry[13].
Zastosowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Crinum_%27Purple_Queen_Emma%27_kz01.jpg/220px-Crinum_%27Purple_Queen_Emma%27_kz01.jpg)
Rośliny z tego rodzaju uprawiane są jako ozdobne, zwłaszcza C. asiaticum, C. flaccidum, C. kirkii[8], C. moorei[15] i w postaci licznych odmian uprawnych ponętlin Powella[12] C. ×powellii (C. bulbispermum × C. moorei)[8][15]. Rośliny te uprawiane są głównie w strefach klimatu ciepłego, mniej wrażliwy na mrozy jest ponętlin Powella i C. bulbispermum (mogą być uprawiane w strefie mrozoodporności 6)[12]. W uprawie rośliny te są trudne, rozmnażane są z nasion, zakwitają dopiero po kilku sezonach, wrażliwe są na ataki gąsienic i ślimaków[12]. W warunkach Europy Środkowej rośliny uprawiane są w szklarniach i doniczkach (nierzadko pod błędną nazwą jako amarylis)[4]. Niektóre gatunki (np. C. thaianum, C. calamistratum, C. natans) uprawiane są jako rośliny akwariowe[5][6].
W południowej Afryce bulwy i liście wykorzystywane są w leczeniu chorób skóry i układu pokarmowego, choć stosowane są w niewielkich ilościach ze względu na znane ich działanie toksyczne[7]. Liście ponętlina azjatyckiego na Sumatrze wykorzystywane są do okładów stosowanych przy reumatyzmie. C. latifolium służył w Wietnamie jako tradycyjny lek na problemy z prostatą i przekwitaniem[8]. C. pedunculatum z Australii wykorzystywany był przez Aborygenów do łagodzenia skutków oparzeń przez parzydełkowce[8].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Crinum_latifolium_L._%287385221636%29.jpg/220px-Crinum_latifolium_L._%287385221636%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Crinum_lugardiae_50D_2890.jpg/220px-Crinum_lugardiae_50D_2890.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Crinum_moorei-IMG_9360.jpg/220px-Crinum_moorei-IMG_9360.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Crinum_thaianum_in_Thailand.jpg/220px-Crinum_thaianum_in_Thailand.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podplemienia Crininae Pax (1887), plemienia Amaryllideae J. St.-Hil. (1805), podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae Burnett z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[2][7][16]. Do podplemienia należą poza ponętlinem: Boophone i Ammocharis[7][17]. Ponętlin najbliżej spokrewniony jest z Ammocharis, do którego też przeniesiono zagnieżdżony w tym rodzaju gatunek opisany pierwotnie jako Crinum baumii Harms (współcześnie Ammocharis baumii (Harms) Milne-Redh. & Schweick.)[17].
W przeszłości w różnych systemach klasyfikowany był w szeroko ujmowanej rodzinie liliowatych[16].
W obrębie rodzaju przez długi czas stosowano podział na podrodzaje ustalony na podstawie różnic morfologicznych przez J. G. Baker w 1881[7][18]. Nie odzwierciedla on jednak prawidłowo pokrewieństwa filogenetycznego w obrębie rodzaju[17].
- Wykaz gatunków[10]
- Crinum abyssinicum Hochst. ex A.Rich.
- Crinum acaule Baker
- Crinum album (Forssk.) Herb.
- Crinum ×amabile Donn ex Ker Gawl.
- Crinum amazonicum Ravenna
- Crinum americanum L.
- Crinum amoenum Ker Gawl. ex Roxb.
- Crinum amphibium Bjorå & Nordal
- Crinum arenarium Herb.
- Crinum asiaticum L. – ponętlin azjatycki[12]
- Crinum aurantiacum Lehmiller
- Crinum bakeri K.Schum.
- Crinum balfourii Mast.
- Crinum bambusetum Nordal & Sebsebe
- Crinum belleymei Hérincq
- Crinum biflorum Rottb.
- Crinum binghamii Nordal & Kwembeya
- Crinum brachynema Herb.
- Crinum braunii Harms
- Crinum brevilobatum McCue
- Crinum bulbispermum (Burm.f.) Milne-Redh. & Schweick.
- Crinum buphanoides Welw. ex Baker
- Crinum calamistratum Bogner & Heine – krynia rzemieniolistna[6]
- Crinum campanulatum Herb. – ponętlin dzwonkowaty[12]
- Crinum carolo-schmidtii Dinter
- Crinum crassicaule Baker
- Crinum darienense Woodson
- Crinum erubescens L.f. ex Aiton
- Crinum erythrophyllum Carey ex Herb.
- Crinum filifolium H.Perrier
- Crinum fimbriatulum Baker
- Crinum firmifolium Baker
- Crinum flaccidum Herb.
- Crinum forgetii C.H.Wright
- Crinum giessii Lehmiller
- Crinum gigas Nakai
- Crinum glaucum A.Chev.
- Crinum gracile G.Mey. ex C.Presl
- Crinum graciliflorum Kunth & C.D.Bouché
- Crinum graminicola I.Verd.
- Crinum hanitrae Lehmiller & Sisk
- Crinum hardyi Lehmiller
- Crinum harmsii Baker
- Crinum hildebrandtii Vatke
- Crinum humile Herb.
- Crinum jagus (J.Thomps.) Dandy
- Crinum jasonii Bjorå & Nordal
- Crinum joesmithii M.D.Barrett & R.L.Barrett
- Crinum kakaduensis Lehmiller & Lykos
- Crinum kirkii Baker
- Crinum kunthianum M.Roem.
- Crinum lakefieldensis Lehmiller, Lykos & R.Ham.
- Crinum latifolium L.
- Crinum lavrani Lehmiller
- Crinum lineare L.f.
- Crinum longitubum Pax
- Crinum lorifolium Roxb. – krynia łąkowa[14]
- Crinum lugardiae N.E.Br.
- Crinum macowanii Baker
- Crinum majakallense Baker
- Crinum malabaricum Lekhak & S.R.Yadav
- Crinum mauritianum G.Lodd.
- Crinum mccoyi Lehmiller
- Crinum minimum Milne-Redh.
- Crinum modestum Baker
- Crinum moorei Hook.f. – ponętlin Moora[12]
- Crinum muelleri Lehmiller & Lykos
- Crinum natans Baker – krynia pływająca[6]
- Crinum neroanum Lehmiller, Sisk & J.Zimmerman
- Crinum nordaliae Mabb.
- Crinum nubicum L.S.Hannibal
- Crinum oliganthum Urb.
- Crinum ornatum (Aiton) Herb.
- Crinum paludosum I.Verd.
- Crinum palustre Urb.
- Crinum papillosum Nordal
- Crinum parvibulbosum Dinter ex Overkott
- Crinum parvum Baker
- Crinum piliferum Nordal
- Crinum politifolium R.Wahlstr.
- Crinum pronkii Lehmiller
- Crinum purpurascens Herb.
- Crinum pusillum Herb.
- Crinum rautanenianum Schinz
- Crinum razafindratsiraea LehMill.
- Crinum roperense Lehmiller & Lykos
- Crinum rubromarginatum Lehmiller
- Crinum salsum Ravenna
- Crinum scillifolium A.Chev.
- Crinum serrulatum Baker
- Crinum solapurense S.P.Gaikwad, Garad & Gore
- Crinum stapfianum Kraenzl.
- Crinum stenophyllum Baker
- Crinum stracheyi Baker
- Crinum stuhlmannii Baker
- Crinum subcernuum Baker
- Crinum surinamense Ravenna
- Crinum thaianum J.Schulze – krynia tajlandzka[6]
- Crinum trifidum Nordal
- Crinum undulatum Hook.
- Crinum uniflorum F.Muell.
- Crinum variabile (Jacq.) Herb.
- Crinum venosum R.Br.
- Crinum verdoorniae Lehmiller
- Crinum virgineum Mart. ex Schult. & Schult.f.
- Crinum viviparum (Lam.) R.Ansari & V.J.Nair
- Crinum walteri Overkott
- Crinum wattii Baker
- Crinum welwitschii Baker
- Crinum wimbushi Worsley
- Crinum woodrowii Baker ex W.Watson
- Crinum xerophilum H.Perrier ex Lehmiller
- Crinum yorkensis Lehmiller, Lykos & R.Ham.
- Crinum zeylanicum (L.) L.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-01-03] (ang.).
- ↑ a b c Scadoxus Raf.. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-04].
- ↑ a b c d e f Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 690. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b c d Darek Firlej: Rośliny w akwarium. Warszawa: Magazyn Akwarium, 2007, s. 109. ISBN 978-83-60984-00-0.
- ↑ a b c d e f Christel Kasselmann: Rośliny akwariowe. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2007, s. 28. ISBN 978-83-7404-788-3.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 91, 93, 97. ISBN 978-3-642-08378-5.
- ↑ a b c d e f David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 246, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l Crinum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-03].
- ↑ a b c Crinum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-01-03].
- ↑ a b Walter C. Holmes: Crinum Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-03].
- ↑ a b c d e f g h Botanica. Warszawa: Konemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, s. 266-267. ISBN 3-8331-1916-0.
- ↑ a b c d Kathy Brown: Kwiaty cebulowe na każdą porę roku. Warszawa: Murator, 2001, s. 130. ISBN 83-912841-8-2.
- ↑ a b Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 93.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 468. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b Genus: Crinum L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-03].
- ↑ a b c Ezekeil G. Kwembeya, Charlotte S. Bjorå, Brita Stedje, Inger Nordal. Phylogenetic relationships in the genus Crinum (Amaryllidaceae) with emphasis on tropical African species: evidence from trnL-F and nuclear ITS DNA sequence data. „Taxon”. 56, 3, s. 801-810, 2007. DOI: 10.2307/25065862.
- ↑ J. G. Baker: A Synopsis of the known species of Crinum (10 parts). [w:] The Gardeners' Chronicle [on-line]. 1881. [dostęp 2020-01-03].
- J9U: 987007530057005171
- Britannica: topic/Crinum
- БРЭ: 2112199
- SNL: hakelilje
- DSDE: hagelilje