Kruszczycowate
Cetoniinae[1] | |||
Leach, 1815 | |||
Okres istnienia: eocen–dziś PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N Q 56/0 56/0 | |||
![]() Eudicella gralli (samiec po lewej; samica po prawej) | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | stawonogi | ||
Gromada | owady | ||
Rząd | chrząszcze | ||
Podrząd | |||
Infrarząd | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | kruszczycowate | ||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Kruszczycowate[2] (Cetoniinae) – podrodzina chrząszczy z rodziny poświętnikowatych (klasyfikowana niekiedy jako odrębna rodzina Cetoniidae). Obejmuje około 3 tysięcy opisanych gatunków. Rozprzestrzenione kosmopolitycznie. Larwy rozwijają się w zbutwiałym drewnie, próchnie, glebie lub gniazdach innych zwierząt. Charakterystyczną cechą większości imagines jest lot z zamkniętymi pokrywami. Liczne gatunki zyskały popularność w hodowlach terraryjnych. W zapisie kopalnym znane od eocenu.
Morfologia
Owad dorosły
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Pachnoda_cordata_Drury%2C_1773_%283093279450%29.jpg/220px-Pachnoda_cordata_Drury%2C_1773_%283093279450%29.jpg)
Większość gatunków osiąga średnie i duże jak na chrząszcze rozmiary ciała[3]. Najmniejsze mają 8 mm długości[4]. Największy przedstawiciel, Goliathus goliatus, osiąga 110 mm i jest jednym z najcięższych chrząszczy oraz jednym z najmasywniejszych owadów zdolnych do lotu[5][4]. Ubarwienie bywa rozmaite – spotykane są formy matowo brązowe lub czarne, jak i jaskrawo jedno- lub wielobarwne. Częsty jest u nich metaliczny lub emaliowy połysk oskórka[4]. Powierzchnia ciała może być naga albo porośnięta owłosieniem lub łuskami[3].
Głowa ma zbudowane z dobrze wykształconych omatidiów (eukoniczne) oczy złożone podzielone długim i wąskim występem policzka zwanym canthus[4][6]. Czułki buduje dziesięć członów, z których trzy ostatnie formują buławkę wyposażoną w narządy zmysłowe. Zazwyczaj słabo zesklerotyzowane żuwaczki są niewidoczne patrząc od góry, wskutek nakrycia nadustkiem[4]. Warga górna jest błoniasta i również schowana pod nadustkiem[6].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Cetonia_aurata_take_off_composition_05172009.jpg/220px-Cetonia_aurata_take_off_composition_05172009.jpg)
Przedplecze ma zwykle krawędź nasadową wykrojoną przed tarczką[3]. Charakterystyczną cechą pokryw większości kruszczycowatych są głębokie wcięcia na bocznych brzegach umieszczone za guzami barkowymi. Taka ich budowa umożliwia im lot z zamkniętymi pokrywami. Epimeryty śródtułowia są mocno rozrośnięte i zwykle odsłonięte rzeczonymi wcięciami[4][3]. Owe wcięcia nie występują u plemion Trichiini i Valgini[6]. Przednia para odnóży ma stożkowate, skierowane ku dołowi biodra[4][6]. Biodra tylnej pary stykają się ze sobą u wszystkich grup z wyjątkiem części przedstawicieli Trichiini, u których są one tylko mocno do siebie przybliżone[6]. Na goleniach występują zwykle ząbki i ostrogi[3]; golenie środkowej pary mają na szczycie dwie ostrogi, stykające się ze sobą[4]. Stopy wszystkich par odnóży zwieńczone są empodiami oraz nierozszczepionymi i zbliżonymi do siebie rozmiarami pazurkami[4][6].
Odwłok jest krótki i ma funkcjonalne przetchlinki na segmentach od pierwszego do siódmego, przy czym ich położenie wykazuje się zmiennością w obrębie tej podrodziny[4]. Propygidium jest tylko częściowo odsłonięte[3] i zazwyczaj łączy się nieruchomo z piątym sternitem[4][6]. Pygidium jest duże, dobrze widoczne[3][4][6].
Larwa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Chlorobapta_frontalis_larva.jpg/220px-Chlorobapta_frontalis_larva.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Gymnetis_stellata_MHNT.ZOO.2004.0.429.jpg/220px-Gymnetis_stellata_MHNT.ZOO.2004.0.429.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Protaetia_aeruginosa.Habitus.jpg/220px-Protaetia_aeruginosa.Habitus.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Trichius_zonatus.jpg/220px-Trichius_zonatus.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Mecinorhinella_ugandensis.jpg/220px-Mecinorhinella_ugandensis.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Dicronorrhina_oberthuri_male.jpg/220px-Dicronorrhina_oberthuri_male.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Eudicella_smithi_bertherandismall.jpg/220px-Eudicella_smithi_bertherandismall.jpg)
Larwami są pędraki o ciele wygiętym w kształt litery „C”, przy czym może się ono rozprostowywać przy poruszaniu i w przypadku zaniepokojenia[4]. Największe rozmiary osiągają u niektórych przedstawicieli rodzaju goliat, dochodząc do 130 mm długości i przekraczając masę 100 gramów[7]. Czułki ich zbudowane są z czterech członów. Oczka larwalne wykształcone są tylko u niektórych gatunków; pozostałe są ślepe. Puszka głowowa ma wykształcony szew czołowonadustkowy. Szczęki mają żuwki zewnętrzną i wewnętrzną zrośnięte w malę. Nadgębie zaopatrzone jest w asymetryczne, nieprzerośnięte tormy[4].
Biologia i ekologia
Owady dorosłe żerują głównie na pokarmie płynnym, najczęściej na nektarze, dojrzałych owocach i soku wyciekającym z drzew. Czasem zjadają też delikatniejsze części kwiatów, np. pręciki lub płynniejsze frakcje odchodów (koprofagia). Wśród Cremastocheilini znaleźć można gatunki wyjadające zapasy pokarmu zgromadzone w gniazdach społecznych owadów wraz z ich larwami[4] oraz typowe drapieżniki, np. rodzaj Spilophorus żerujący na larwach piewików[8]. Imagines większości gatunków wykazują aktywność dzienną[4], a liczne są heliofilami, latającymi głównie w dni słoneczne[3].
Larwy większości gatunków są saproksyliczne i żerują na próchnie (kariofagi) lub zbutwiałym i silnie przegrzybiałym drewnie. Liczne są też gatunki rozwijające się w glebie i żerujące tam na detrytusie. Bardziej wyspecjalizowane gatunki rozwijają się na detrytusie gromadzącym się w mrowiskach czy też gniazdach ptaków[4][3][9]. Larwy przemieszczają się w substracie pulsującymi ruchami, podpierając się na sztywnych szczecinkach[4].
Rozprzestrzenienie
Rodzina rozprzestrzeniona jest kosmopolitycznie. Najliczniej reprezentowana jest w krainie orientalnej i etiopskiej[3]. W krainie nearktycznej stwierdzono 105 gatunków z 18 rodzajów[6]. W krainie palearktycznej występuje około 230 gatunków[3].
W Europie Środkowej owady te są słabo reprezentowane[3]. W Polsce stwierdzono występowanie 15 gatunków[10], z których prawie połowa (7) umieszczonych zostało na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce[11], a jeden objęty jest ścisłą ochroną gatunkową[12].
Taksonomia i ewolucja
Takson ten wprowadził w 1815 roku William Elford Leach[13]. W 1984 roku Jan Krikken redefiniował go włączając w jego skład Valgini i Trichini[14] wcześniej klasyfikowane jako odrębne podrodziny Valginae i Trichinae[3]. Pod koniec XX wieku, głównie wśród entomologów francuskich i włoskich, pojawiać się zaczął trend do wynoszenia niektórych podrodzin Scarabaeidae, w tym kruszczycowatych, do rangi rodzin. Takie podejście zwykle jest krytykowane m.in. przez entomologów środkowoeuropejskich[2][15]. Prace systematyzujące podział chrząszczy, zarówno Lawrence'a i Newtona z 1995 roku[16], jak i autorstwa 11 koleopterologów z 2011 roku[13], traktują kruszczycowate jako podrodzinę poświętnikowatych (Scarabaeidae)[16][13].
Do kruszczycowatych zalicza się około 3 tysięcy opisanych gatunków, zgrupowanych w około 400 rodzajach[4][17]. Klasyfikuje się je w następujących plemionach i podplemionach[13]:
- Cetoniini Leach, 1815
- Cetoniina Leach, 1815
- Euphoriina Horn, 1880
- Leucocelina Kraatz, 1882
- Cremastocheilini Burmeister and Schaum, 1841
- Aspilina Krikken, 1984
- Coenochilina Burmeister, 1842
- Cremastocheilina Burmeister and Schaum, 1841
- Cymophorina Krikken, 1984
- Genuchina Krikken, 1984
- Goliathopsidina Krikken, 1984
- Heterogeniina Krikken, 1984
- Lissogeniina Krikken, 1984
- Macromina Burmeister et Schaum, 1840
- Nyassinina Krikken, 1984
- Oplostomina Krikken, 1984
- Pilinurgina Krikken, 1984
- Spilophorina Krikken, 1984
- Telochilina Krikken, 1984
- Trichoplina Krikken, 1984
- Trogodina Krikken, 1984
- Diplognathini Burmeister, 1842
- Goliathini Latreille, 1829
- Coryphocerina Burmeister, 1842
- Dicronocephalina Krikken, 1984
- Goliathina Latreille, 1829
- Ichnestomatina Burmeister, 1842
- Gymnetini Kirby, 1827
- Blaesiina Schoch, 1895
- Gymnetina Kirby, 1827
- Phaedimini Schoch, 1894
- Schizorhinini Burmeister, 1842
- Lomapterina Burmeister, 1842
- Schizorhinina Burmeister, 1842
- Stenotarsiini Kraatz, 1880
- Anochiliina Krikken, 1984
- Coptomiina Schenkling, 1921
- Chromoptiliina Krikken, 1984
- Doryscelina Schenkling, 1921
- Euchroeina Paulian and Descarpentries, 1982
- Heterophanina Schoch, 1894
- Heterosomatina Krikken, 1984
- Pantoliina Krikken, 1984
- Parachiliina Krikken, 1984
- Stenotarsiina Kraatz, 1880
- Taenioderini Mikšić, 1976
- Chalcotheina Mikšić, 1976
- Taenioderina Mikšić, 1976
- Trichiini Fleming, 1821
- Cryptodontina Lacordaire, 1856
- Incina Burmeister, 1842
- Osmodermatina Schenkling, 1922
- Platygeniina Krikken, 1984
- Trichiina Fleming, 1821
- Valgini Mulsant, 1842
- Microvalgina Kolbe, 1904
- Valgina Mulsant, 1842
- Xiphoscelidini Burmeister, 1842
Najstarsze skamieniałości kruszczycowatych znane są ze środkowego eocenu i pozostają nieoznaczone[18].
Hodowla
Liczne kruszczycowate są popularne w terrarystyce ze względu na ubarwienie, rozmiary i stosunkową łatwość hodowli. Wśród najłatwiejszych gatunków wymienia się m.in. przedstawicieli rodzajów Chlorocala, Cyprolais, Eudicella, Dicronorhina, Pachnoda czy Stephanorrhina. Za podłoże służy im stosunkowo wilgotna, gruba warstwa starej ściółki z drzew liściastych z domieszką butwiejącego drewna takich drzew jak dąb czy buk, a w przypadku niektórych gatunków także z dodatkiem odchodów. Larwy dają się hodować w temperaturze pokojowej (22–25 °C), jednak wyższa temperatura (do 30 °C) przyspiesza ich wzrost. Celem uniknięcia przypadków wzajemnego ich uszkadzania i uśmiercania zaleca się dodawanie pokarmu bogatego w białko lub chowanie ich osobno. Osobniki dorosłe wymagać mogą stymulacji dłuższych dni oraz dogrzewania w dzień i spadków temperatury nocą, a nakłonienie ich do składania jaj bywa najtrudniejszym elementem hodowli. W karmieniu owadów dorosłych stosuje się miękkie owoce, specjalne galaretki, a w niektórych rodzajach także delikatne kwiaty i liście[17][19].
Przypisy
- ↑ Cetoniinae, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b Marek Bunalski. Nowe trendy w systematyce rodzinowej żuków (Coleoptera, Scarabaeoidea) a nazewnictwo wernakularne. „Biuletyn Entomologiczny”. 4 (16), s. 8–9, czerwiec–lipiec 1996.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Zdzisława Stebnicka: Klucze do oznaczania owadów Polski Część XIX Chrząszcze – Coleoptera z. 28b Żukowate – Scarabaeidae grupa podrodzin: Scarabaeidae pleurosticti. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1978, s. 44–57.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Rolf G. Beutel, Richard A. B. Leschen: Coleoptera, Beetles, Volume 1: Morphology and Systematics (Archostemata, Adephaga, Myxophaga, Polyphaga partim). de Gruyter, 2005, seria: Handbuch der Zoologie. ISBN 3-11-017130-9.
- ↑ Laurence Mound, Steve Brooks: Owady. Warszawa: Muza SA, 1996, s. 107, 146.
- ↑ a b c d e f g h i Brett C. Ratcliffe: Cetoniinae Leach 1815. Flower chafers. [w:] Generic Guide to New World Scarab Beetles [on-line]. 2001–2005. [dostęp 2020-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu].
- ↑ C. Campbell: Goliathus. The African Goliath Beetles. [dostęp 2020-05-18].
- ↑ K.D. Ghorpade. A remarkable predacious cetoniid, Spilophorus maculatus (Gory & Percheron), from southern India (Coleoptera: Scarabaeidae). „The Coleopterists Bulletin”. 29 (4), s. 226–230, 1975.
- ↑ B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska: Katalog Fauny Polski. Tom XXIII, zeszyt 9. Chrząszcze – Coleoptera. Scarabaeoidea, Dascilloidea, Byrrhoidea i Parnoidea. Warszawa: 1983.
- ↑ A. Byk: podrodzina: Cetoniinae Leach, 1815. [w:] Biodiversity Map [on-line]. [dostęp 2020-05-18].
- ↑ Jerzy Pawłowski, Daniel Kubisz, Mieczysław Mazur: Coleoptera. Chrząszcze. W: Zbigniew Głowaciński, Małgorzata Makomaska-Juchiewicz, Grażyna Połczyńska-Konior: Czerwona Lista Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce. Suplement. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2002.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
- ↑ a b c d PatriceP. Bouchard PatriceP. i inni, Family-group names in Coleoptera (Insecta), „ZooKeys”, 88, 2011, s. 1–972, DOI: 10.3897/zookeys.88.807 .
- ↑ Jan Krikken. A new key to the suprageneric taxa in the beetle family Cetoniidae, with annotated lists of the known genera. „Zoologische Verhandelingen”. 210, s. 1–75, 1984.
- ↑ Paweł Jałoszyński: Co się porobiło w Scarabaeoidea, czyli ile jest teraz rodzin żukowatych. maj 2007. [dostęp 2020-05-18].
- ↑ a b J.F. Lawrence, A.F. Newton Jr.: Families and subfamilies of Coleoptera (with selected genera, notes, references and data on family-group names). W: J. Pakaluk, S. A. Slipinski (Eds.): Biology, Phylogeny, and Classification of Coleoptera: Papers Celebrating the 80th Birthday of Roy A. Crowson. Warszawa: Museum i Instytut Zoologii PAN, 1995, s. 779–1006.
- ↑ a b Petr Malec: Breeding Manual. [w:] Flower Beetles [on-line]. [dostęp 2020-05-19].
- ↑ T. Wappler. Systematik, Phylogenie, Taphonomie und Paleoekologie der Insekten aus dem Mittel-Eozen des Eckfelder Maares, Vulkaneifel. „Clausthaler Geowissenschaften”. 2, s. 1–241, 2003.
- ↑ Jolanta Bielecka, Andrzej Budziszewski: Owady w terrarium. Warszawa: Agencja Wydawnicza "Egros", s. 52–53, seria: Hobby.
- NDL: 00939698
- NKC: ph471363
- Britannica: animal/flower-chafer
- БРЭ: 1884602
- SNL: gullbasser