Krętolin
![]() Hessea cinnamomea | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | amarylkowate | ||
Rodzaj | Krętolin | ||
Nazwa systematyczna | |||
Hessea W. Herbert Amaryllidaceae: 289 (1837)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Hessea stellaris (Jacq.) Herb.[4] | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Hessea_cinnamomea03.jpg/220px-Hessea_cinnamomea03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Hessea_cinnamomea_%28as_Strumaria_crispa%29_33._1363_%281811%29.jpg/220px-Hessea_cinnamomea_%28as_Strumaria_crispa%29_33._1363_%281811%29.jpg)
Krętolin (Hessea Herb.) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych. Obejmuje 13 gatunków, występujących rzadko w Kraju Przylądkowym w Republice Południowej Afryki i w Namibii[3].
Morfologia
- Pokrój
- Niewielkie, wieloletnie rośliny zielne o wysokości 5-25 cm[5].
- Pęd
- Cebula chroniona gęstymi, filcowatymi łuskami zewnętrznymi[5].
- Liście
- Rośliny tworzą dwa liście ustawione naprzeciwlegle, taśmowate do równowąskich, wzniesione do rozłożonych, gładkie (jedynie u H. incana i H. pilosula drobno owłosione). U nasady liści obecny jest bezbarwny katafil, pozostający poniżej poziomu gruntu, jedynie u H. breviflora katafil wyrasta ponad grunt i jest kasztanowaty[5].
- Kwiaty
- Zebrane w parasolowaty kwiatostan, wyrastający na głąbiku. Okwiat gwiaździsty, blado- do ciemnoróżowego, rzadko biały lub bladożółty, jednobarwny, jednak u H. cinnamomea, H. monticola i H. undosa z kontrastowym, czerwonym zabarwieniem u nasady listków. Listki zrośnięte u nasady tworząc rurkę, w której gromadzi się nektar, u niektórych gatunków (np. H. undosa) o pofalowanych brzegach. Sześć pręcików, u niektórych gatunków (H. mathewsii, H. pulcherrima) o nitkach z wyrostkami zakrzywionymi do wewnątrz. Zalążnia dolna, trójkomorowa, zawierająca do 4 zalążków w każdej komorze. Szyjka słupka smukła, zakończona znamieniem o trzech krótkich rozgałęzieniach[5].
Biologia
- Rozwój
- Geofity cebulowe, przechodzące okres spoczynku w porze suchej. Zaczynają kwitnąć tuż po pierwszych jesiennych opadach deszczu. Gatunki zasiedlające fynbos, H. cinnamomea i H. monticola, kwitną masowo po pożarach. Kwiaty są zapylane przez różne pszczoły i muchówki krótkoczułkie. Rośliny kwitną krótko, a kwiatostany szybko usychają i odrywają się od cebul. Tocząc się na wietrze rozsiewają nasiona, które niemal natychmiast kiełkują, szybko rozwijając się podczas mokrych, zimowych miesięcy[5].
- Siedlisko
- Wszystkie gatunki występują na półsuchych obszarach z jesiennymi i zimowymi opadami deszczu. Zajmują obszary sezonowo wilgotne, rozlewiska, zagłębienia i miejsca do których spływa woda z wyżej położonych skał[5].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podplemienia Strumariinae, plemienia Amaryllideae, podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[6].
- Wykaz gatunków[3]
- Hessea breviflora Herb.
- Hessea cinnamomea (L'Hér.) T.Durand & Schinz
- Hessea incana Snijman
- Hessea mathewsii W.F.Barker
- Hessea monticola Snijman
- Hessea pilosula D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies
- Hessea pulcherrima (D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies) Snijman
- Hessea pusilla Snijman
- Hessea speciosa Snijman
- Hessea stellaris (Jacq.) Herb.
- Hessea stenosiphon (Snijman) D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies
- Hessea tenuipedicellata Snijman
- Hessea undosa Snijman
Zagrożenie i ochrona
Krętoliny są roślinami rzadkimi. Wszystkie gatunki obejmuje Czerwona Lista Roślin Południowej Afryki. Gatunek H. mathewsii jest krytycznie zagrożony, a H. cinnamomea zagrożony wyginięciem. Trzy gatunki są narażone. Największym zagrożeniem dla większości gatunków jest utrata siedlisk, głównie z powodu zwiększonego zapotrzebowania na grunty rolne, oraz wypieranie przez gatunki inwazyjne[7].
Nazewnictwo
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa rodzaju została nadana na cześć Christiana Hesse, żyjącego w latach 1772-1837 pastora luterańskiego, który przybył z Hanoweru do Kapsztadu, gdzie prowadził ogród z sukulentami i był znany ze swojej gościnności dla podróżników i przyrodników[5].
- Nazwy zwyczajowe w języku polskim
- Polska nazwa rodzaju Hessea: krętolin, wskazana została w Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... Erazma Majewskiego wydanym w roku 1894[8], w Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin z roku 1900 Józefa Rostafińskiego[9], a także w Słowniku języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego z 1902 r.[10]
- Synonimy taksonomiczne[3]
- Imhofia Herb., Appendix: 18 (1821), nom. illeg.
- Periphanes Salisb., Gen. Pl.: 118 (1866)
- Kamiesbergia Snijman, Bothalia 21: 125 (1991)
- Dewinterella D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies, Feddes Repert. 105: 341 (1994)
- Homonimy taksonomiczne
- Nazwę Hessea Ormières & Sprague nosi również rodzaj sporowców z rodziny Hesseidae[11].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-18] (ang.).
- ↑ a b c d Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2021-02-20]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2021-02-20]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h D.A. Snijman: PlantZ of Africa: Hessea. 2008. [dostęp 2021-02-20].
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2021-02-20]. (ang.).
- ↑ Red Data List of South African Plants. South Africa National Botanical Institute, Pretoria, 2010. [dostęp 2021-02-20].
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2.: Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 169. (pol.).
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 304. (pol.).
- ↑ Jan Aleksander Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki: Słownik języka polskiego. T. 2. Warszawa: Drukarnia E. Lubowskiego i s-ki, 1902.
- ↑ Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2021-02-20]. (ang.).