Kozieradka
![]() Morfologia gatunku typowego rodzaju – kozieradki pospolitej | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bobowce | ||
Rodzina | bobowate | ||
Podrodzina | |||
Rodzaj | Kozieradka | ||
Nazwa systematyczna | |||
Trigonella L. Sp. Pl. 776. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Trigonella foenum-graecum L.[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Trigonella_caerulea.jpg/220px-Trigonella_caerulea.jpg)
Kozieradka (Trigonella L.) – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Obejmuje ponad 100 gatunków[4] występujących na wszystkich kontynentach Starego Świata sięgając po wyspy Oceanii[5]. W Polsce jako przejściowo dziczejące (efemerofity) spotykane są dwa gatunki: kozieradka błękitna (T. caerulea) i pospolita (T. foenum-graecum)[6].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Trigonella_emodi_-_Himalayan_Fenugreek_on_way_from_Gangria_to_Valley_of_Flowers_National_Park_-_during_LGFC_-_VOF_2019_%286%29.jpg/220px-Trigonella_emodi_-_Himalayan_Fenugreek_on_way_from_Gangria_to_Valley_of_Flowers_National_Park_-_during_LGFC_-_VOF_2019_%286%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Trigonella_gladiata_263679786.jpg/220px-Trigonella_gladiata_263679786.jpg)
- Pokrój
- Rośliny jednoroczne lub byliny, prosto wznoszące się lub szeroko rozpostarte, silnie rozgałęzione[5].
- Liście
- Złożone z trzech listków z przylistkami przyrośniętymi do ogonka liściowego. Szczytowy listek zwykle większy od bocznych. Listki piłkowane, z wyraźnymi nerwami sięgającymi końców ząbków[5].
- Kwiaty
- Motylkowe, wyrastają z kątów liści pojedynczo lub w kwiatostanach groniastych i główkowatych. Szypułki w czasie kwitnienia krótkie, do 5 mm długości. Przysadki drobne. Działki kielicha w liczbie 5 równej długości. Płatki korony żółte, niebieskie, purpurowe i białe. Dwa dolne płatki tworzą tzw. łódeczkę, dwa boczne eliptyczne skrzydełka otulające łódeczkę, a piąty wzniesiony jest do góry tworząc owalny, szeroki u nasady żagielek. Wewnątrz krótszej od skrzydełek łódeczki znajduje się jeden słupek z jedną, górną zalążnią zawierającą od 1 do wielu zalążków oraz 10 pręcików, z których dziewięć zrośniętych jest nitkami tworząc rurkę, jeden pręcik zaś jest wolny, czasem wszystkie pręciki podobne[5].
- Owoce
- Cylindryczne lub spłaszczone strąki proste lub wygięte, zawierają od 1 do wielu nasion. Strąki rozwijają się na szypułkach wydłużających się i grubiejących w trakcie owocowania[5].
Biologia
Proces zapylania wspomagany jest mechanizmem dźwigni – siadający na kwiecie owad naciska skrzydełko i łódeczkę dzięki czemu pylniki przesuwają się w górę i obsypują owada od dołu pyłkiem. Mechanizm działać może wielokrotnie przy każdych odwiedzinach zapylacza[7].
Rośliny z tego rodzaju zawierają duże ilości kumaryny, nadającej im specyficznego aromatu, nasilającego się podczas suszenia[7].
Systematyka
- Pozycja systematyczna rodzaju według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Jeden z rodzajów podrodziny bobowatych właściwych Faboideae w rzędzie bobowatych Fabaceae s.l.[2] W obrębie podrodziny należy do plemienia Trifolieae[8].
- Pozycja systematyczna rodzaju według systemu Reveala (1993-1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.), rodzaj kozieradka (Trigonella L.)[9].
- Wykaz gatunków[4]
- Trigonella adscendens (Nevski) Afan. & Gontsch.
- Trigonella afghanica Vassilcz.
- Trigonella anguina Delile
- Trigonella aphanoneura Rech.f.
- Trigonella arabica Delile
- Trigonella aristata Vassilcz.
- Trigonella bactriana Vassilcz.
- Trigonella badachschanica Afan.
- Trigonella bakhtiarica Ranjbar & Z.Hajmoradi
- Trigonella balachowskyi Leredde
- Trigonella balansae Boiss. & Reut.
- Trigonella berythea Boiss. & C.I.Blanche
- Trigonella binaloudensis Ranjbar & Karamian
- Trigonella cachemiriana Cambess.
- Trigonella caelesyriaca Boiss.
- Trigonella caerulea (L.) Ser. – kozieradka błękitna
- Trigonella calliceras Fisch. ex M.Bieb.
- Trigonella capitata Boiss.
- Trigonella cariensis Boiss.
- Trigonella cassia Boiss.
- Trigonella cedretorum Vassilcz.
- Trigonella cephalotes Boiss. & Balansa
- Trigonella cilicica Hub.-Mor.
- Trigonella coerulescens (M.Bieb.) Halácsy
- Trigonella cretica (L.) Boiss.
- Trigonella cylindracea Desv.
- Trigonella dasycarpa (Ser.) Vassilcz.
- Trigonella disperma Bornm.
- Trigonella edelbergii (Širj. & Rech.f.) Rech.f.
- Trigonella elliptica Boiss.
- Trigonella emodi Benth.
- Trigonella esculenta Willd.
- Trigonella falcata Balf.f.
- Trigonella filipes Boiss.
- Trigonella foenum-graecum L. – kozieradka pospolita, k. grecka
- Trigonella freitagii Vassilcz.
- Trigonella gharuensis Rech.f.
- Trigonella glabra Thunb.
- Trigonella gladiata Steven ex M.Bieb.
- Trigonella gontscharovii Vassilcz.
- Trigonella gracilis Benth.
- Trigonella graeca (Boiss. & Spruner) Boiss.
- Trigonella grandiflora Bunge
- Trigonella griffithii Boiss.
- Trigonella heratensis Rech.f.
- Trigonella hierosolymitana Boiss.
- Trigonella ionantha Rech.f.
- Trigonella iskanderi Vassilcz.
- Trigonella kafirniganica Vassilcz.
- Trigonella khalkhalica Ranjbar & Z.Hajmoradi
- Trigonella koeiei Širj. & Rech.f.
- Trigonella korovinii Vassilcz.
- Trigonella kotschyi Fenzl ex Boiss.
- Trigonella laciniata L.
- Trigonella lasiocarpa Ranjbar & Z.Hajmoradi
- Trigonella late-alata (Bornm.) Vassilcz.
- Trigonella laxiflora Aitch. & Baker
- Trigonella laxissima Vassilcz.
- Trigonella lilacina Boiss.
- Trigonella linczevskii Vassilcz.
- Trigonella lipskyi Širj.
- Trigonella lycica Hub.-Mor.
- Trigonella macrorrhyncha Boiss.
- Trigonella marco-poloi Vassilcz.
- Trigonella maritima Delile
- Trigonella media Delile ex Urb.
- Trigonella mesopotamica Hub.-Mor.
- Trigonella obcordata Benth.
- Trigonella occulta Delile ex Ser.
- Trigonella pamirica Boriss.
- Trigonella platyphylla Sam. ex Rech.f.
- Trigonella podlechii Vassilcz.
- Trigonella podperae (Širj.) Vassilcz.
- Trigonella procumbens (Besser) Rchb.
- Trigonella pseudocapitata Contandr. & Quézel
- Trigonella pycnotricha Rech.f.
- Trigonella raphanina Boiss.
- Trigonella rechingeri Širj.
- Trigonella rotundifolia (Sm.) Strid
- Trigonella salangensis Vassilcz.
- Trigonella schlumbergeri Boiss.
- Trigonella × schweinfurthiana Muschl.
- Trigonella × sickenbergeriana Muschl.
- Trigonella siunica Vassilcz.
- Trigonella smyrnea Boiss.
- Trigonella spicata Sm.
- Trigonella spinosa L.
- Trigonella spruneriana Boiss.
- Trigonella squarrosa Vassilcz.
- Trigonella stellata Forssk.
- Trigonella stenocarpa Rech.f.
- Trigonella stipitata Ranjbar & Joharchi
- Trigonella strangulata Boiss.
- Trigonella striata L.f.
- Trigonella suavissima Lindl.
- Trigonella subenervis Rech.f.
- Trigonella teheranica Bornm.
- Trigonella torbatejamensis Ranjbar
- Trigonella turkmena Popov
- Trigonella uncinata Banks & Sol.
- Trigonella velutina Boiss.
- Trigonella velutinoides Hub.-Mor.
- Trigonella verae Širj.
- Trigonella xeromorpha Rech.f.
- Trigonella yasujensis Ranjbar, Z.Hajmoradi & Karamian
- Trigonella zaprjagaevii Afan. & Gontsch.
Zastosowanie
Niektóre gatunki po wysuszeniu i zmieleniu służą jako aromatyczne dodatki do żywności.
Suszone liście, łodygi i nasiona kozieradki pospolitej stosowane są jako przyprawa (nasiona jako „kozieradka”[10])[11]. Młode liście i łodygi kozieradki pospolitej używane są jako warzywo[11]. Nasiona stosuje się również w celach leczniczych[11][10]. Najczęściej wykorzystywany jest ekstrakt z nasion kozieradki, obfitujący w białko, błonnik i zawierający saponiny[12].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-09-23] (ang.).
- ↑ a b Trigonella. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2009-04-03].
- ↑ a b Trigonella L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-26] .
- ↑ a b c d e Trigonella. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-06-03].
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 195, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 243. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ Trigonella. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-02-05].
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Trigonella. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03]. (ang.).
- ↑ a b ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: PWRiL, 1989, ISBN 83-09-00256-4, OCLC 69595653 .
- ↑ a b c Trigonella foenum-graecum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-08-29].
- ↑ Mirosław Jarosz: „Suplementy diety a zdrowie”. Warszawa: PZWL, 2015, s. 73. ISBN 978-83-200-3701-2.
- NKC: ph1044594
- EoL: 28123
- Flora of China: 133632
- Flora of North America: 133632
- GBIF: 2981525
- identyfikator iNaturalist: 122774
- IPNI: 30107635-2
- ITIS: 27008
- NCBI: 78532
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30107635-2
- Tela Botanica: 87348
- identyfikator Tropicos: 40018305
- USDA PLANTS: TRIGO
- identyfikator taksonu Fossilworks: 142641
- CoL: 9CM9Y