Jarzmianka większa
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | selerowce | ||
Rodzina | selerowate | ||
Rodzaj | jarzmianka | ||
Gatunek | jarzmianka większa | ||
Nazwa systematyczna | |||
Astrantia major L. Sp. pl. 1:235. 1753 | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Astrantia_major_01.jpg/220px-Astrantia_major_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Astrantia_major_MHNT.BOT.2007.43.8.jpg/220px-Astrantia_major_MHNT.BOT.2007.43.8.jpg)
Jarzmianka większa (Astrantia major L.) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae). Występuje w południowej i środkowej Europie, głównie w górach. W Polsce jako gatunek rodzimy rośnie na południu.
Rozmieszczenie geograficzne
Występuje w południowej i środkowej Europie, głównie na obszarach górskich[4] na obszarze od Hiszpanii po Kaukaz; na północy sięgając do Francji, Niemiec, Polski i Białorusi. Introdukowana została do Belgii, na Wyspy Brytyjskie, do Danii, na Półwysep Skandynawski i północno-zachodniej europejskiej części Rosji[3].
W Polsce gatunek jest rozpowszechniony na południu, zwłaszcza na pogórzu i w pasie wyżyn, z licznymi stanowiskami sięgającymi po linię: Gorzów Wielkopolski – Bydgoszcz – Warszawa i bardzo rozproszonymi dalej na północy – w rejonie Tucholi, Gdańska, Wysoczyzny Elbląskiej i Pojezierza Mazurskiego[5].
Morfologia
- Pokrój
- Roślina zielna z ukośnym, drewniejącym, walcowatym kłączem pokrytym czarnymi włóknami[4]. Wyrastają z niego pojedyncze lub słabo rozgałęzione łodygi, wzniesione i osiągające zwykle do 80 cm[6] (rzadko do 150 cm[4]), nagie, obłe na przekroju[4].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście głównie odziomkowe; liście łodygowe nieliczne i mniejsze. Liście odziomkowe są przy tym długoogonkowe, a łodygowe siedzące. Blaszki w obu wypadkach są nagie i palczasto wcinane, o odcinkach odwrotnie jajowatych i wrębnych, na brzegach ząbkowanych[4].
- Kwiaty
- Kwiatostan złożony – kwiaty zebrane w baldaszki, a te z kolei w nieregularne grono złożone[6][4]. Poszczególne baldaszki wyglądem przypominają pojedynczy kwiat – drobne kwiaty otoczone są okazałymi, białawymi lub czerwonymi pokrywkami. Baldaszki osiągają do 4,5 cm średnicy i 2 cm wysokości. Pokrywki są zwarte, lancetowate, zaostrzone, całobrzegie lub ząbkowane. Kwiaty w baldaszkach są liczne, częściowo męskie, a częściowo obupłciowe. Korona kwiatów złożona z 5 białych, lub różowawych płatków odwrotnie jajowatych lub sercowatych, na wierzchołku wyciętych z łatką zagiętą do środka. Kielich z działkami szydlastymi lub wąskolancetowatymi o długości od 1,5 do 3 mm[4].
- Owoce
- Rozłupki walcowate, na przekroju półkoliste lub 5-kątne, o długości 4–6 mm, osadzone na szypułkach nieco dłuższych od owoców. Owoce są pokryte żeberkami, na których znajdują się łuskowate wyrostki pęchcerzykowate[4].
Biologia i ekologia
- Rozwój
- Bylina, hemikryptofit. Przedprątne, owadopylne kwiaty kwitną od lipca do sierpnia[7].
- Siedlisko
- Rośnie w lasach liściastych, zaroślach, ziołoroślach, na łąkach. W górach rośnie od regla dolnego po piętro kosówki, rzadko można ją spotkać także w piętrze halnym. Występuje zarówno na podłożu wapiennym, jak i granitowym.
- Fitosocjologia
- Gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Fagetalia i Ass. Astrantio-Fraxinetum[8].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n= 28[9].
Zmienność
Wyróżnianych jest 5 podgatunków[3]:
- Astrantia major subsp. apenninica Wörz
- Astrantia major subsp. carinthiaca (Hoppe ex W.D.J.Koch) Arcang.
- Astrantia major subsp. elatior (Friv.) K.Malý
- Astrantia major subsp. major
- Astrantia major subsp. pyrenaica Wörz
Zastosowanie
Jest uprawiana czasami jako roślina ozdobna, zwłaszcza w parkach. Szczególnie nadaje się na rabaty, oraz do kompozycji z innymi roślinami. Dobrze rośnie w półcienistych miejscach. Wymaga stale wilgotnej gleby. Oprócz typowej formy istnieją bardziej ozdobne kultywary, np.: 'Rosea' o różowych kwiatach, 'Sunningdale Variegated' o liściach dużych, żółto i kremowo kropkowanych i różowych kwiatach[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-16] (ang.).
- ↑ a b c Astrantia major L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-06-27] .
- ↑ a b c d e f g h MarianM. Koczwara MarianM., Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 19-20 .
- ↑ Adam Zając, Maria Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 80. ISBN 83-915161-1-3.
- ↑ a b Teofil Gołębiowski: Rośliny gór i pogórzy. Warszawa: Wydawnictwo"Sport i Turystyka", 1990, s. 135. ISBN 83-217-2710-7.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 150, 152. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
Bibliografia
- Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Kwiaty Tatr. Przewodnik kieszonkowy. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 2003. ISBN 83-7073-385-9.
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- Catalana: 0081506
- BioLib: 40377
- EoL: 480309
- EUNIS: 151925
- FloraWeb: 741
- GBIF: 3034915
- identyfikator iNaturalist: 131623
- IPNI: 838340-1
- ITIS: 507571
- NCBI: 52448
- Plant Finder: 276013
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2663972
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:838340-1
- Tela Botanica: 8205
- identyfikator Tropicos: 1700325
- USDA PLANTS: ASMA25
- CoL: J3K6