Brzętka
![]() Phaedranassa carmiolii | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | amarylkowate | ||
Rodzaj | Brzętka | ||
Nazwa systematyczna | |||
Phaedranassa Herbert Edwards's Bot. Reg. 31(Misc.): 16 (1845)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Phaedranassa dubia (Kunth) J.F.Macbr.[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Brzętka (Phaedranassa Herb.) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych, obejmujący 10 gatunków, występujących endemicznie w Kolumbii, Ekwadorze i Kostaryce[3]. Rośliny znane są z pojedynczych stanowisk, gdzie tworzą duże populacje. Zasiedlają pobocza dróg i tereny ruderalne na wysokości powyżej 2000 m n.p.m.[6]
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Flore_des_serres_et_des_jardins_de_l%27Europe_%287972520816%29.jpg/220px-Flore_des_serres_et_des_jardins_de_l%27Europe_%287972520816%29.jpg)
- Pokrój
- Wieloletnie rośliny zielne[6].
- Pęd
- Cebula, pokryta brązowymi łuskami[7].
- Liście
- Po przekwitnieniu z cebuli wyrasta jeden lub dwa[7] ogonkowe liście o blaszce lancetowatej do eliptycznej, niekiedy modre[6], o słabo zaostrzonym wierzchołku i wąskiej nasadzie zbiegającej do ogonka[7].
- Kwiaty
- Promieniste, rurkowate, niemal zwisłe, bezwonne[6], różowe, czerwone, żółte lub pomarańczowe, u nasady i wierzchołkowo zielone[7], zebrane od 6 do 20 w baldachowaty kwiatostan, wyrastający na głąbiku[7]. Listki okwiatu w dolnej części zrośnięte w rurkę, zwężoną na wysokości zalążni, powyżej zbieżne i rurkowate, jedynie wierzchołkowo odchylone[6]. Pręciki wolne, u nasady przylegające do listków okwiatu[7], czterech różnych długości[6]. Zalążnia dolna, trójkomorowa, z szyjką słupka zakończoną główkowatym znamieniem[7].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
- Rodzaj z plemienia Stenomesseae (Eucharideae), podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[5].
- Wykaz gatunków[3]
- Phaedranassa brevifolia Meerow
- Phaedranassa carmiolii Baker
- Phaedranassa cinerea Ravenna
- Phaedranassa cuencana Minga, C.Ulloa & Oleas
- Phaedranassa dubia (Kunth) J.F.Macbr.
- Phaedranassa glauciflora Meerow
- Phaedranassa lehmannii Regel
- Phaedranassa schizantha
- Phaedranassa tunguraguae Ravenna
- Phaedranassa viridiflora Regel
Nazewnictwo
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Phaedranassa_tunguraguae_01.jpg/220px-Phaedranassa_tunguraguae_01.jpg)
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów φαιδρός (phaidros – radosny) i άνασσα (anassa – królowa)[8].
- Nazwy zwyczajowe w języku polskim
- Polska nazwa rodzaju Phaedranassa: brzętka, wskazana została w Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... Erazma Majewskiego wydanym w roku 1894[9] i w Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin z roku 1900 Józefa Rostafińskiego[10]. W obu przypadkach nazwa ta podana została za opracowaniem Ignacego Czerwiakowskiego Catalogus plantarum quae in C.R. horto botanico Cracoviensi anno 1864[11].
Zagrożenie i ochrona
Niektóre gatunki brzętki obejmuje Czerwona księga gatunków zagrożonych IUCN. P. brevifolia, P. glauciflora, P. tunguraguae i P. viridifolia są uznane za gatunki zagrożone wyginięciem, a P. cinerea i P. schizantha za narażone na wyginięcie[12].
Zastosowanie
- Rośliny lecznicze
- Brzętki zawierają ponad 30 różnych alkaloidów, z czego 85% z nich stanowią alkaloidy typu likoryny (50%), kryniny/hemantaminy i galantaminy. Wyciągi z roślin wykazują działanie hamujące acetylocholinoesterazę i butyrylocholinoesterazę, przy czym w badaniach in vitro najsilniejsze działanie wykazały wyciągi z P. cuencana i P. dubia. Rośliny te mają więc potencjalne zastosowanie w paliatywnym leczeniu choroby Alzheimera[13].
- W badaniach in vitro alkaloidy obecne w cebulach P. dubia (Amaryllidaceae) wykazały działanie przecipasożytnicze na świdrowca nagany, ś. rodezyjskiego, ś. amerykańskiego oraz zarodźca sierpowatego, z wartościami IC50 na poziomie 3,66 mM lub niższym[14].
- Rośliny ozdobne
- Niektóre gatunki brzętki są uprawiane jako rośliny ogrodowe. W uprawie są bardzo podatne na wirusa mozaiki[15].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-18] (ang.).
- ↑ a b c Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2021-02-18]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2021-02-18]. (ang.).
- ↑ a b USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2021-02-18]. (ang.).
- ↑ a b c d e f A.W. Meerow, D.A. Snijman: Amaryllidaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 106. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h NoraN. Oleas NoraN., Landscape Genetics of Phaedranassa Herb. (Amaryllidaceae) in Ecuador, [w:] FIU Electronic Theses and Dissertations, 2011 (443), DOI: 10.25148/etd.FI11080201 .
- ↑ David Gledhill: The names of plants. Wyd. 4. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-511-47376-0.
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. 2: T. 2.: Słownik Łacińsko – Polski. Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 581. (pol.).
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 400. (pol.).
- ↑ Ignacy Rafał Czerwiakowski: Catalogus plantarum quae in C.R. horto botanico Cracoviensi anno 1864, ab erecta C.R. Universitate Studiorum Jagellonica quingentesimo, a fundato vero horto octogesimo educantur, secundum systema Endlicherianum. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1864.
- ↑ IUCN Red List of Threatened Species. Version 2020.2. [dostęp 2021-03-01]. (ang.).
- ↑ Raúl Moreno, Luciana R. Tallini, Cristina Salazar, Edison H. Osorio i inni. Chemical Profiling and Cholinesterase Inhibitory Activity of Five Phaedranassa Herb. (Amaryllidaceae) Species from Ecuador. „Molecules”. 25 (9), s. 2092, 2020-04-30. MDPI AG. DOI: 10.3390/molecules25092092. ISSN 1420-3049. (ang.).
- ↑ Edison J. Osorio, Strahil Berkov, Reto Brun, Carles Codina i inni. In vitro antiprotozoal activity of alkaloids from Phaedranassa dubia (Amaryllidaceae). „Phytochemistry Letters”. 3 (3), s. 161–163, 2010. Elsevier BV. DOI: 10.1016/j.phytol.2010.06.004. ISSN 1874-3900. (ang.).
- ↑ Pacific Bulb Society: Phaedranassa. 2017-11-25. [dostęp 2021-03-01]. (ang.).